Locarno Sınıf 15: Makine Tasarımlarının Korunması

Locarno Sınıflandırmasının on beşinci sınıfı, diğer sınıflarda özel olarak sayılmayan makineleri toplar. Bu rehber, üretim makinelerinde tasarım korumasının sınırlarını, görünmeyen parça sorununu ve başvuru hazırlığının kritik noktalarını ele alır.

On beşinci sınıfın kapsamı ve sınır durumlar

Bu sınıf, Locarno düzeninde başka bir başlık altında özel olarak sayılmayan makineleri kapsar. Tarım makineleri, gıda işleme hatları, tekstil ve dikiş makineleri, matbaa ve baskı makineleri, ambalajlama üniteleri, motorlar, pompalar, kompresörler, soğutma grupları ve inşaat makineleri bu sınıfta değerlendirilir. Sınıf alt gruplara ayrılmıştır ve ürün en yakın alt gruba yerleştirilir. Sınır durumlar sık görülür: evde kullanılan bir mutfak robotu ev eşyalarına, yükü taşıyan bir forklift ise taşıma ve kaldırma araçlarına ilişkin sınıfa girer.

Kodlamanın işlevi burada da sınırlıdır. Locarno numarası, dosyanın hangi ürün grubunda kayıtlı olduğunu gösteren idari bir veridir ve korumanın genişliğini belirlemez. Tasarım hakkının sınırını başvuruda sunulan görsel anlatım ile bunun bilgilenmiş kullanıcı gözünde bıraktığı genel izlenim çizer. Bir makinenin komşu alt gruba yazılmış olması hakkı kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Buna karşılık isabetsiz kod, benzerlik araştırmalarında dosyanın bulunamamasına ve rakip başvuruların vaktinde görülememesine yol açarak izleme faaliyetini zayıflatır. Bu nedenle sınıflandırma, başvuru hazırlığında ihmal edilmemesi gereken bir aşamadır.

Görünmeyen makine parçaları sorunu

Makine sektöründe en sık karşılaşılan yanılgı, her parçanın tasarım olarak korunabileceği düşüncesidir. Oysa bir bileşik ürünün parçası, ancak ürünün normal kullanımı sırasında görünür kaldığı ve kendi başına yenilik ile ayırt edicilik taşıdığı ölçüde korunur. Normal kullanımdan kasıt son kullanıcının olağan kullanımıdır; bakım, servis ve onarım işlemleri bu kapsama girmez. Bu nedenle gövde içindeki bir dişli takımı, pompa çarkı, rulman yatağı ya da kapak altında kalan bir aktarma elemanı görünürlük ölçütünü karşılamaz.

Görünürlüğü aşan parçalarda ise teknik zorunluluk sınırı devreye girer. Ürünün teknik işlevinin zorunlu kıldığı görünüm özellikleri koruma dışındadır; ayrıca başka bir üniteye mekanik olarak bağlanabilmek için zorunlu ölçü ve biçimler bakımından da özel bir sınırlama vardır. Makinelerde serbest alan çoğunlukla dış kabukta, operatör panelinin yerleşiminde, koruyucu kapak profilinde ve gövde oranlarında bulunur. Başvuru hazırlığında bu ayrım baştan yapılmazsa, tescil sonradan kapsamı tartışmalı bir hakka dönüşebilir. Bu ayrımın başvuru öncesinde yazılı olarak yapılması, sonraki tartışmaları önemli ölçüde azaltır.

Makine görsellerinin hazırlanması

Görsel anlatım, makine tasarımlarında korumanın gerçek çerçevesidir. Gövde için ön, arka, sağ, sol, üst ve alt görünüşlerin yanında perspektif görünüm sunulur. Koruyucu kapakların açık ve kapalı hâlleri ayrı verildiğinde, korumanın hangi görünümü kapsadığı netleşir. Operatör paneli ve kumanda düzeni ayrıca gösterilebilir. Modüler hatlarda tek ünitenin mi yoksa hattın bütününün mü talep edildiği açıkça anlaşılmalı, koruma istenmeyen çevre unsurları kesik çizgiyle ayrılmalıdır. Tüm görsellerin aynı ölçek anlayışıyla ve aynı tasarımı yansıtacak biçimde hazırlanması gerekir; farklı açı tercihleri tutarsızlık izlenimi doğurmamalıdır.

Bir makine ailesindeki birden çok tasarımın tek dosyada toplanması mümkündür. Bunun koşulu tasarımların aynı sınıfa girmesidir; süsleme niteliğindeki tasarımlar bakımından bu koşul uygulanmaz. Örneğin aynı seriye ait iki farklı kapasitedeki ünite birleştirilebilirken, farklı sınıfa giren bir gösterge cihazının aynı dosyaya eklenmesi eksikliğe yol açar. Her tasarımın kendi görsel setiyle ve düzenli bir numaralandırmayla sunulması, ileride yapılacak devir, lisans ve kısmi hükümsüzlük işlemlerinde belirsizliği önler. Görsel setlerin birbirine karışması sonradan gereksiz kapsam tartışmalarına yol açar.

Fuar, demo ve yenilik değerlendirmesi

Makine sektöründe tanıtım ağırlıkla profesyonel kanallardan yürür ve tescilden önce görünürlük yaratabilir. Uluslararası makine fuarlarındaki sergilemeler, müşteri fabrika ziyaretleri, saha demo çalışmaları, teknik broşürler, tanıtım videoları ve sektörel yayınlardaki tanıtımlar kamuya sunum olarak değerlendirilebilir. Kamuya sunulmuş bir görünüm, sonraki başvurunun yeniliğini ortadan kaldırabilir. Buna karşılık gizlilik yükümlülüğü altında yürütülen ortak geliştirme ve prototip denemeleri kural olarak kamuya sunum sayılmaz; yazılı gizlilik kaydı ispat bakımından belirleyici olur. Bu nedenle fuar takvimi ile başvuru takviminin birlikte kurgulanması yerinde olur.

Bir dolum hattı ya da hidrolik pres, çoğu kez müşteri fabrikasındaki demo çalışmasıyla ilk kez dışarıya gösterilir. Üreticinin kendi yaptığı bu gösterim, on iki aylık hoşgörü süresi içinde başvuruya dönüştüğü sürece yeniliği ortadan kaldırmaz. Güvence, yoğun fuar takvimiyle çalışan işletmeler için rahatlatıcıdır, ancak beklemeyi haklı çıkarmaz; aynı çözümü bağımsız geliştiren bir rakip başvuruda öne geçebilir. Tescilsiz yol seçildiğinde koruma ilk sunumdan itibaren üç yıl işler ve kopyalanma hâliyle sınırlı kalır. Tescilli tasarım beş yıl sürer, beşer yıllık yenilemelerle en çok yirmi beş yıla taşınır ve yatırım planıyla birlikte kurulur.

Tasarım mı patent mi faydalı model mi

Makinelerde asıl değer çoğu zaman görünümde değil, teknik çözümdedir. Yeni bir çalışma ilkesi, verimi artıran bir düzenek ya da özgün bir aktarma yöntemi patent veya faydalı model konusudur; bu koruma makinenin içindeki görünmeyen çözümleri de kapsayabildiğinden görünürlük sorununu aşar. Tasarım tescili ise dış kabuk, panel yerleşimi ve gövde oranları bakımından tamamlayıcı bir katman kurar. İki araç birbirinin yerine geçmez; ürünün hangi yönünün taklit edildiğine bakılarak öncelik sırası belirlenir. Yatırımın büyüklüğü ve pazardaki ömür de bu seçimde gözetilir.

İhracat ağırlıklı çalışan üreticiler için koruma Türkiye ile sınırlı tutulmamalıdır. Türkiye, tasarımların uluslararası tesciline ilişkin Lahey sisteminin tarafıdır ve tek bir başvuruyla birden çok ülkede koruma talep edilebilir. Yurt dışı başvurularda ilk başvuru tarihinden itibaren altı aylık rüçhan hakkının kullanılması, araya giren yayınların etkisini önler. Yayımlanan tasarımlara karşı üç aylık itiraz yolu bulunduğundan rakip başvuruların düzenli izlenmesi de plana eklenir. Düzenli izleme, itiraz olanağının süre geçtikten sonra fark edilmesini önler. Güncel ücret TÜRKPATENT'in yayımladığı tarifeden teyit edilmelidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Makinenin iç parçalarını tasarım olarak tescil ettirebilir miyim?

Normal kullanımda görünmeyen iç parçalar tasarım korumasından yararlanamaz. Bu tür çözümler için patent ya da faydalı model korumasının değerlendirilmesi daha uygundur.

Fuarda sergilediğim makineyi sonradan tescil ettirebilir miyim?

Tasarım sahibinin kendi sergilemesi, on iki aylık süre içinde başvurulması hâlinde yeniliği ortadan kaldırmaz. Süre geçtikten sonra yapılan başvuru yenilik ölçütünü karşılamayabilir.

Aynı seriye ait iki makineyi tek başvuruda toplayabilir miyim?

Her iki tasarım da aynı sınıfa giriyorsa çoklu başvuruda birleştirilebilir. Aynı sınıf koşulu yalnızca süsleme niteliğindeki tasarımlar bakımından aranmaz.