Evet, ürün tescilde belirtilen özellikleri taşımıyorsa tecavüz sayılır. 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu m.53/1-b, ürünün gerçek menşeini veya coğrafi işaretin tercümesini ya da 'stilinde, tarzında, tipinde, türünde, yöntemiyle, orada üretildiği biçimde' gibi açıklamaları içerse bile coğrafi işaretin kötüye kullanımını, taklidini veya çağrıştıran kullanımını coğrafi işaret hakkına tecavüz olarak sayar.
- 'Usulü', 'tipi', 'tarzı' gibi ekler kullanımı tecavüz olmaktan çıkarmaz; kanun bunları açıkça sayar.
- Adın başka bir dile çevrilmiş hâli de aynı korumanın kapsamındadır.
- Tescildeki özellikleri taşıyan ürünün üreticisi adı amblemle birlikte kullanabilir.
Kanun Bu Ekleri Neden Tek Tek Saymış?
Taklit ürün satan işletmelerin en sık başvurduğu yöntem, tescilli adın yanına küçük bir ek koymaktır: 'X usulü sucuk', 'Y tipi peynir', 'Z tarzı halı'. Bu eklerle tüketiciye ürünün aslı olmadığı söylenmiş gibi yapılır; ama satışı yapan şey yine tescilli adın ünüdür. Kanun koyucu bu yolu kapatmak için ekleri tek tek saymıştır.
SMK m.53/1-b'ye göre ürünün gerçek menşeini veya coğrafi işaretin tercümesini veya 'stilinde, tarzında, tipinde, türünde, yöntemiyle, orada üretildiği biçimde' gibi açıklamaları içerse bile coğrafi işaretin kötüye kullanımı, taklidi veya coğrafi işareti çağrıştıran şekilde kullanımı coğrafi işaret hakkına tecavüz sayılır. Listede 'gibi' ifadesi kullanıldığından, 'usulü', 'modeli' ya da 'esinli' gibi aynı işlevi gören ekler de bu kapsamda değerlendirilmeye açıktır.
Aynı yaklaşım SMK m.44/2-b'de de vardır. Bu hüküm, tescil ettirene ve kullanım hakkına sahip kişilere, bu tür ekler içeren yanıltıcı kullanımın veya taklidin önlenmesini talep etme hakkı tanır. Yani bir ek, ürünün tescil şartlarını taşımaması sorununu çözmez.
Çağrıştırmak da Yeterli: Adı Birebir Yazmak Şart Değil
Tecavüz için tescilli adın harfiyen kullanılması gerekmez. SMK m.53/1-b 'coğrafi işareti çağrıştıran şekilde kullanım' ifadesine yer verir. Yörenin adını kısaltmak, bir harfini değiştirmek, yörenin bilinen bir simgesini ambalaja koymak veya adı başka bir dile çevirmek, tüketicinin zihninde tescilli ürünü canlandırıyorsa kapsam içine girebilir.
SMK m.53/1-a ise daha da geniş bir alan çizer. Coğrafi işaret tesciline konu ürünün özelliklerini taşımadığı hâlde coğrafi işaretin ününden yarar sağlayacak şekilde ya da tescil kapsamındaki ürünler veya bunlarla ilişkilendirilebilecek ürünlerle ilgili olarak coğrafi işaretin veya amblemin ticari amaçlı doğrudan veya dolaylı kullanımı da tecavüzdür. Böylece aynı cins ürünle sınırlı kalmayan, ünden yararlanmaya yönelik kullanımlar da yakalanır.
Ambalaj ve reklam metinleri de ayrıca korunur. SMK m.53/1-c, coğrafi işareti taşıyan ürünün iç veya dış ambalajında, tanıtımında ya da ürünle ilgili herhangi bir yazılı belgede ürünün tescil kapsamındaki nitelikleri ile menşeine ilişkin yanlış veya yanıltıcı bir açıklamaya yer verilmesini tecavüz sayar.
Bir Senaryo: Ankara'da 'Yöre Usulü' Ürün Satan Kafe
Ankara'da kahvaltı salonu işleten bir girişimci, menüsüne ve paketli satış reyonuna başka bir ilin adıyla tescilli bir tatlının adını 'usulü' ekiyle yazıyor. Tatlıyı kendi mutfağında, tescildeki hammaddeyi ve üretim metodunu izlemeden hazırlıyor. Ürün tescil şartlarını taşımadığı için bu kullanım SMK m.53/1-b'deki 'yöntemiyle, orada üretildiği biçimde' kalıbının tam karşılığıdır.
Girişimcinin 'Ben zaten usulü yazdım, aslı olmadığını belirttim' savunması kanun metni karşısında tutunmaz. Hüküm, bu tür açıklamaların varlığını özellikle öngörmüş ve tecavüz olmaktan çıkarmayacağını söylemiştir. Paketli ürünün etiketi, menü ve sosyal medya tanıtımları da adın ticari amaçlı doğrudan veya dolaylı kullanımı olarak SMK m.53/1-a ve b kapsamında değerlendirilir; yasak yalnız ambalajla sınırlı değildir.
Girişimci aynı tatlıyı tescilli alanda, tescil şartlarına uygun üreten bir işletmeden satın alıp amblemli ambalajıyla satsaydı tablo tamamen değişirdi. Bu durumda tescilli adın ve amblemin kullanımı, tescile uygun ürünün pazarlanması anlamına gelir.
Hangi Kullanım Tecavüz Değildir?
Tescilli adı kullanabilecek olanlar kanunda belirlidir. SMK m.46/1'e göre tescilli coğrafi işaretleri, sicilde belirtilen şartlara uygun ürünlerin üretimi veya pazarlamasında faaliyet gösterenler kullanır; bu kişiler tescil ettirene bildirimde bulunur. SMK m.46/2 uyarınca coğrafi işaretler bakımından amblemin kullanılması zorunludur. Yani şartlara uygun üretim yapan bir işletme 'usulü' eki koymaya ihtiyaç duymadan adı doğrudan kullanabilir.
Adın içinde ürünün cinsini gösteren genel bir kelime varsa, o kelimenin kullanımı ayrıca değerlendirilir. SMK m.44/5'e göre coğrafi işaret korumasına konu adın bir kısmı ürünün öz adından oluşsa bile tescil ile sağlanan koruma bu öz adları kapsamaz. 'Peynir', 'pastırma' veya 'halı' gibi kelimeleri kullanmak tek başına tecavüz değildir; sorun, yöre adının veya onu çağrıştıran unsurların eklenmesiyle başlar.
Gerçek kişi adının veya tüzel kişi unvanının iyiniyetli kullanımı için SMK m.47'de ayrı bir istisna vardır. Bu istisna, adın ticaret sırasında halkı yanıltıcı mahiyette olmayan kullanımıyla sınırlıdır ve 'usulü' kalıbıyla bir ilgisi yoktur.
'Usulü' Yazan İşletme Hangi Taleplerle Karşılaşabilir?
Tecavüzün önlenmesini isteme hakkı SMK m.44/2 uyarınca coğrafi işareti tescil ettirene ve tescilli coğrafi işaretin kullanım hakkına sahip kişilere aittir. Bu kişiler, SMK m.149'da sayılan talepleri mahkemeden isteyebilir: fiilin tecavüz olup olmadığının tespiti, muhtemel tecavüzün önlenmesi, tecavüz fiillerinin durdurulması, tecavüzün kaldırılması ve zararın tazmini ile tecavüz oluşturan ürünlere el konulması bunların başında gelir. Kullanım hakkı sahipleri ise dava açmadan önce tecavüzü tescil ettirene noter aracılığıyla bildirmelidir; tescil ettiren talebi kabul etmez veya bildirimden itibaren üç ay içinde dava açmazsa, bildirimi ekleyerek kendileri dava açabilir. Ciddi bir zarar tehlikesi varsa bu süre beklenmeden ihtiyati tedbir istenebilir (SMK m.53/2).
SMK m.149/4'e göre coğrafi işaretler bakımından manevi zararın tazmini talep edilemez. Ancak bu sınırlama, ambalajların toplatılması, ürünlere el konulması veya satışın durdurulması gibi sonuçların ağırlığını azaltmaz. Küçük bir işletme için ambalaj stoğunun tamamen kullanılamaz hâle gelmesi, tazminattan daha ağır bir ekonomik yük olabilir.
Bu nedenle 'usulü' ekini bir uzlaşma formülü gibi görmek yerine, ürün adını baştan tescil şartlarına göre kurmak daha sağlıklıdır. Ambalaj basılmadan önce yapılan bir kontrol, sonradan yapılacak bir geri çağırmadan çok daha az maliyetlidir.
Ambalajınızı ve Menünüzü Gözden Geçirmek İçin Adımlar
Birinci adım: Ürün adlarınızda yer alan yöre adlarını listeleyin ve her birinin TÜRKPATENT nezdinde coğrafi işaret olarak tescilli olup olmadığını kontrol edin. İkinci adım: Tescilli olanlar için tescildeki coğrafi alanı, hammaddeyi ve üretim metodunu okuyun; ürününüz bu şartları taşıyor mu, açıkça cevaplayın.
Üçüncü adım: Şartları taşımıyorsanız 'usulü', 'tipi', 'tarzı', 'yöntemiyle' gibi ekleri değil, yöre adının kendisini çıkarın. Ürünü tarif eden genel cins adını ve kendi markanızı kullanın; görsel olarak yöreyi çağrıştıran simgeleri de ambalajdan kaldırın. Dördüncü adım: Aynı temizliği menüde, internet satış sayfasında, faturada ve reklam metinlerinde de yapın; SMK m.53/1-a adın ticari amaçlı doğrudan veya dolaylı her kullanımını kapsar.
Beşinci adım: Tescilli ürünü gerçekten satmak istiyorsanız, tescil şartlarına uygun üretim yapan işletmelerden amblemli ürün tedarik edin ve faturalarınızı saklayın. Böylece adın kullanımı, tescile uygun ürünün pazarlanması niteliği kazanır.
Mevzuat Dayanağı: 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu m.53/1, tescilli coğrafi işaretin hangi kullanımlarının tecavüz sayılacağını düzenler; (b) bendi 'stilinde, tarzında, tipinde, türünde, yöntemiyle' gibi açıklamaların tecavüzü ortadan kaldırmadığını açıkça belirtir. SMK m.44/5 öz adların korunmadığını, m.46 tescilli adın kimler tarafından ve amblemle nasıl kullanılacağını düzenler.
6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu — mevzuat.gov.trSıkça Sorulan Sorular
'X usulü' yazmak ile 'X'ten getirtilmiştir' yazmak arasında fark var mı?
Ürün gerçekten tescilli alandan, tescil şartlarına uygun olarak üretilip getirildiyse ikinci ifade doğru bir bilgidir. 'Usulü' eki ise ürünün aslında tescil şartlarını taşımadığını gösterir ve SMK m.53/1-b bu eki tecavüzü ortadan kaldıran bir unsur saymaz.
Adı İngilizceye çevirip kullanırsam korumanın dışına çıkar mıyım?
Hayır. SMK m.53/1-b coğrafi işaretin tercümesini içeren kullanımları da açıkça tecavüz kapsamında sayar. Çeviri, tüketicinin zihninde tescilli ürünü çağrıştırdığı sürece aynı sonuç doğar.
Restoran menüsü de ürünle ilgili yazılı belge sayılır mı?
Evet, menü kapsam dışında kalmaz. Tescil şartlarını taşımayan bir ürün için tescilli adın menüde kullanılması, adın ticari amaçlı doğrudan veya dolaylı kullanımı olarak SMK m.53/1-a ve b kapsamına girer. (c) bendi ise tescilli adı taşıyan ürünün ambalajında, tanıtımında veya yazılı belgelerinde yanlış ya da yanıltıcı açıklama yapılmasını ayrıca tecavüz sayar.