Kural olarak hayır. 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu m.34'e göre menşe adında üretim, işleme ve diğer işlemlerin tümü belirlenen coğrafi alanda yapılmalıdır. Mahreç işaretinde ise bu işlemlerden en az biri o alanda yapılır. Tescildeki özellikleri taşımayan ürünün bu adla satılmasını, SMK m.44 uyarınca tescil ettiren ve kullanım hakkı sahipleri önleyebilir.
- Menşe adında üretimin bütün aşamaları tescilde belirlenen coğrafi alan içinde gerçekleşmelidir.
- Mahreç işaretinde tescilde belirtilen en az bir aşamanın o alanda yapılması yeterlidir.
- Gerçek üretim yerini etikete yazmak, tescilli adın yanıltıcı kullanımını hukuka uygun hâle getirmez.
Başka İlde Üretmek Neden Sorun Yaratır?
Coğrafi işaret, bir ürünü belli bir yöreyle özdeşleştiren addır. SMK m.34 bu özdeşliği, ürünün belirgin niteliği, ünü veya diğer özellikleri bakımından kökenin bulunduğu yöre, alan, bölge veya ülkeyle bağlantılı olmasına dayandırır. Ad, yörenin kendisinden çok o yöreye özgü ürün kalitesini anlatır. Bu yüzden ürünü coğrafi alanın dışına taşıyıp aynı adı kullanmak, tüketiciye verilen sözü değiştirir.
Koruma tescille doğar. SMK m.44/1'e göre bir ürüne ilişkin coğrafi işaret koruması bu Kanun çerçevesinde tescil yoluyla elde edilir. Tescil kararıyla birlikte sicilde ürünün tanımı, coğrafi alanın sınırları, üretim metodu ve denetim biçimi yer alır. Başka ilde üretim yapan bir işletme için asıl soru, ürününün bu tescil şartlarını karşılayıp karşılamadığıdır.
Sicildeki şartları karşılamayan bir ürün söz konusuysa, üretim yerinin komşu il veya yüzlerce kilometre uzaktaki bir şehir olması sonucu değiştirmez. Kanun mesafeye değil, tescilde tanımlanan alana ve özelliklere bakar.
Menşe Adı ile Mahreç İşareti Arasındaki Fark Cevabı Belirler
SMK m.34/1-a menşe adını tanımlar: Coğrafi sınırları belirlenmiş bir yöre, bölge veya istisnai durumlarda ülkeden kaynaklanan, tüm veya esas özelliklerini bu alana özgü doğal ve beşerî unsurlardan alan ve üretimi, işlenmesi ve diğer işlemlerin tümü bu alanın sınırları içinde gerçekleşen ürünlerin adlarıdır. Burada istisna yoktur. Aşamalardan biri bile alan dışında yapılıyorsa ürün menşe adının tanımına uymaz.
SMK m.34/1-b ise mahreç işaretini düzenler. Mahreç işaretinde ürün, belirgin niteliği, ünü veya diğer özellikleri bakımından coğrafi alanla özdeşleşir ve üretim, işleme ile diğer işlemlerden en az biri belirlenen alanda yapılır. Yani mahreç işaretli bir ürünün bazı aşamaları alan dışında gerçekleşebilir; ancak hangi aşamanın alanda yapılacağını tescil belirler.
Bu ayrım uygulamada şunu gösterir: Menşe adı taşıyan bir ürünü başka ilde üretip aynı adla satmak mümkün değildir. Mahreç işaretinde ise alan dışında yapılan aşama, tescilin alanda yapılmasını şart koştuğu aşama değilse ve ürün sicildeki diğer özellikleri taşıyorsa kullanım mümkün olabilir. Bunu anlamak için sicil kaydını ve tescil belgesindeki üretim metodunu okumak gerekir.
Tescildeki Özelliklere Uyan Üreticinin Yükümlülükleri
Ürünün sicildeki şartlara uyması adı kullanmanın ön koşuludur; adı kullanan için ayrıca bazı yükümlülükler doğar. SMK m.46/1'e göre tescilli coğrafi işaretleri, sicilde belirtilen şartlara uygun ürünlerin üretimi veya pazarlamasında faaliyet gösterenler kullanır ve bu kişiler, üretim ve pazarlama faaliyeti gösterdiklerine dair tescil ettirene bildirimde bulunur. SMK m.46/2 uyarınca coğrafi işaretler bakımından amblemin kullanılması zorunludur.
Ayrıca SMK m.44/7, tescil edilen coğrafi işaretin tescil ettirene inhisari hak sağlamadığını açıkça söyler. Coğrafi işaret bir kişinin malı değildir; şartları sağlayan herkesin kullanabileceği ortak bir addır. Bu nedenle mahreç işaretinde alan dışı bir aşama yürüten işletme, tescil ettirenden lisans almak zorunda değildir; ama sicildeki şartlara uymak ve bildirim yapmak zorundadır. SMK m.49/1'e göre kullanımın tescilde belirtilen özelliklere uygunluğu ayrıca denetlenir.
Etikete Gerçek Üretim Yerini Yazmak Kurtarır Mı?
Birçok işletme, ürünün üzerine 'İzmir'de üretilmiştir' gibi bir not düşerek tescilli adı kullanabileceğini düşünür. SMK m.44/2-b bu düşünceye kapıyı kapatır. Hüküm, ürünün gerçek menşeini veya niteliğini belirten açıklamalar içerse dahi tescilli coğrafi işaretin, tescil kapsamındaki özellikleri taşımayan ya da çağrışım yapacak şekilde benzeri olan ürün üzerindeki yanıltıcı kullanımının veya taklidinin önlenmesinin istenebileceğini düzenler.
Aynı fıkranın (a) bendi daha geniştir: Ürün tescildeki özellikleri taşımadığı hâlde coğrafi işaretin ününden yarar sağlayacak şekilde ya da tescil kapsamındaki ürünler veya bunlarla ilişkilendirilebilecek ürünlerle ilgili olarak coğrafi işaretin veya amblemin ticari amaçlı doğrudan veya dolaylı kullanımı da önlenebilir. 'Dolaylı kullanım' ifadesi, adın küçük harfle veya ambalajın arka yüzünde yazılmasının da sorunu ortadan kaldırmadığını gösterir.
Bu fiillerin önlenmesini isteme hakkı, SMK m.44/2 uyarınca coğrafi işareti tescil ettirene ve tescilli coğrafi işaretin kullanım hakkına sahip kişilere aittir. Aynı fiiller SMK m.53/1'de coğrafi işaret hakkına tecavüz olarak sayılmıştır.
Bir Senaryo: Kayseri'de Üretim, Başka Bir İlin Adıyla Satış
Kayseri'de şarküteri ürünleri üreten bir işletme düşünelim. İşletme, başka bir ilin adını taşıyan ve menşe adı olarak tescilli bir peynir türünü kendi tesisinde aynı tarifle üretmeye başlıyor ve ambalaja o ilin adını yazıyor. Tarif aynı olsa bile süt, mayalama ve olgunlaştırma tescilde belirlenen alanın dışında gerçekleştiği için ürün menşe adının tanımına uymaz. Bu kullanım SMK m.44/2 ve m.53/1 kapsamına girer.
Aynı işletme, mahreç işareti olarak tescilli bir et ürününü üretiyor olsaydı değerlendirme farklı olabilirdi. Tescil, örneğin yalnızca hammaddenin belli bir yöreden temin edilmesini şart koşuyor ve işletme hammaddeyi oradan alıp sicildeki üretim metoduna uyuyorsa, alan dışında işleme yapılması tek başına engel olmayabilir. Ancak bunun cevabı tescil belgesindedir; varsayımla hareket etmek risklidir.
Hak sahipleri tecavüz durumunda SMK m.149 uyarınca tespit, önleme, durdurma ve tecavüzün kaldırılması ile zararın tazminini isteyebilir. Kullanım hakkı sahipleri ise dava açmadan önce tecavüzü tescil ettirene noter aracılığıyla bildirmelidir; tescil ettiren talebi kabul etmez veya bildirimden itibaren üç ay içinde dava açmazsa, bildirimi ekleyerek kendileri dava açabilir. Ciddi bir zarar tehlikesi varsa bu süre beklenmeden ihtiyati tedbir istenebilir (SMK m.53/2). SMK m.149/4'e göre coğrafi işaretler bakımından manevi zararın tazmini talep edilemez; fakat maddi tazminat ve ürünlere el konulması gibi talepler gündeme gelebilir.
Ürünü Piyasaya Sürmeden Önce Adım Adım Kontrol
Birinci adım: Kullanmak istediğiniz adın coğrafi işaret veya geleneksel ürün adı olarak tescilli olup olmadığını TÜRKPATENT kayıtlarından kontrol edin. İkinci adım: Tescilliyse türünü belirleyin; menşe adı mı, mahreç işareti mi? Üçüncü adım: Tescil belgesindeki coğrafi alan sınırlarını, ürün tanımını ve üretim metodunu okuyun ve hangi aşamanın alanda yapılması gerektiğini not edin.
Dördüncü adım: Üretim zincirinizi bu şartlarla karşılaştırın. Menşe adında tek bir aşama alan dışındaysa adı kullanmayın. Mahreç işaretinde şartları karşılıyorsanız, SMK m.46/1 uyarınca tescil ettirene bildirimde bulunun ve amblemi kullanın. Beşinci adım: Şartları karşılamıyorsanız ürüne kendi markanızı ve gerçek üretim yerini gösteren bir ad verin; tescilli adı, çağrışım yapacak benzerleriyle birlikte ambalajdan, reklamdan ve satış belgelerinden çıkarın.
Hâlihazırda bu adla satış yapıyorsanız, stokların durumu, mevcut ambalajlar ve dağıtım kanallarındaki ürünler için bir geçiş planı yapmak, olası bir tecavüz davasında karşınıza çıkacak tabloyu küçültür.
Mevzuat Dayanağı: 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu m.34 menşe adı ile mahreç işaretini ve her birinde üretimin coğrafi alanla bağını tanımlar. SMK m.44 korumanın tescille doğduğunu ve tescil ettiren ile kullanım hakkı sahiplerinin önleyebileceği kullanımları sayar; m.46 kullanım ve amblem, m.53 tecavüz, m.149 hak sahibinin taleplerini düzenler.
6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu — mevzuat.gov.trSıkça Sorulan Sorular
Aynı tarifle başka ilde üretirsem ürüne yörenin adını verebilir miyim?
Menşe adında hayır, çünkü SMK m.34/1-a üretimin bütün aşamalarının belirlenen alanda yapılmasını ister. Mahreç işaretinde ise tescilde alanda yapılması şart koşulan aşamayı ve sicildeki diğer özellikleri karşılıyorsanız kullanım mümkün olabilir.
Etikete gerçek üretim yerini yazarsam sorun ortadan kalkar mı?
Hayır. SMK m.44/2-b ve m.53/1-b, ürünün gerçek menşeini belirten açıklamalar içerse bile tescil kapsamındaki özellikleri taşımayan ürün üzerinde coğrafi işaretin yanıltıcı kullanımını veya taklidini önlenebilir fiiller arasında sayar.
Şartları karşılıyorsam tescil ettirenden izin almam gerekir mi?
SMK m.44/7'ye göre coğrafi işaret tescil ettirene inhisari hak sağlamaz. Ancak SMK m.46/1 uyarınca üretim ve pazarlama faaliyetinizi tescil ettirene bildirmeniz, m.46/2 uyarınca da amblemi kullanmanız gerekir.
Bu tür bir kullanımda manevi tazminat istenebilir mi?
Hayır. SMK m.149/4'e göre coğrafi işaret ve geleneksel ürün adları bakımından manevi zararın tazmini talep edilemez. Tespit, durdurma, el koyma ve maddi zarar talepleri ise ileri sürülebilir.