Dövme Deseninde Telif Hakkı

Dövme deseni, özgünlük taşıyorsa sanatçının eseri olarak korunabilir; ancak bu eser başka bir insanın bedeninde yaşar. Bu nedenle deseni kimin tekrar kullanabileceği, fotoğraflarının nerede paylaşılabileceği ve müşterinin bedeniyle ilgili özgürlüğü birlikte düşünülmesi gereken sorulardır.

Kâğıttaki eskizden deriye: eser nerede başlar?

Bir dövme sanatçısının, müşterisinin anlattığı hikâyeden yola çıkarak çizdiği ve gölgelendirme, çizgi kalınlığı, kompozisyon gibi pek çok kişisel tercih içeren bir desen, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu anlamında resim sanatı eseri olabilir. Eser, deriye aktarıldığı anda değil, kâğıtta ya da tablette çizildiği anda meydana gelir; deri, yalnızca bu eserin çoğaltıldığı bir yüzeydir. Buna karşılık basit bir kalp, sonsuzluk işareti ya da herkesin kullandığı hazır bir yazı karakteriyle yazılmış bir isim, çoğu zaman eser olmak için gereken hususiyeti taşımaz. Hangi desenin korunacağı, her çizimin kendi özellikleri üzerinden değerlendirilir; stil ve tema tek başına korunmaz.

Müşterinin getirdiği bir fikirle sanatçının çizimi arasındaki ilişki de önemlidir. Müşteri kurt ve ay istediğini söylemişse bu bir fikirdir ve fikirler korunmaz; kurdun duruşu, ayın konumu, çizgi dili ise sanatçının tercihleridir. Müşteri kendi çizdiği bir eskizi getirip sanatçıdan yalnızca aktarım istemişse, eser sahipliği tablosu farklılaşır ve müşteri eser sahibi olabilir. Her iki tarafın da katkı verdiği durumlarda ortak bir çalışmadan söz edilebilir. Stüdyoların, eskiz aşamasında yapılan değişiklikleri ve yazışmaları saklaması, ileride kimin neye katkı verdiğini göstermek için oldukça kullanışlı bir kayıt oluşturur.

Ücretini ödedim, desen benim mi?

Müşterilerin en sık düştüğü yanılgı, dövmenin ücretini ödemenin desenin tüm haklarını da satın almak anlamına geldiğini düşünmektir. Kanun'a göre sipariş üzerine yapılan eserlerde mali haklar, sözleşmeyle devredilmedikçe eser sahibinde kalır; devir yazılı olmalı ve devredilen haklar tek tek belirtilmelidir. Dolayısıyla müşteri, dövmeyi bedeninde taşıma ve gösterme özgürlüğüne sahipken, aynı deseni tişörte basıp satma veya bir kafe tabelasında kullanma yetkisini kendiliğinden edinmez. Bu ayrım sipariş üzerine eser hak sahipliği kurallarından doğar ve dövme sektöründe çoğu zaman hiç konuşulmadan geçilir. Bu yüzden ticari planı olan müşterinin konuyu seans öncesinde açması gerekir.

Aynı deseni başka bir stüdyoda yaptırmak da benzer bir sorudur. Sanatçısıyla arası bozulan bir müşteri, üzerindeki dövmenin fotoğrafını başka bir sanatçıya götürüp aynısını kolunun diğer tarafına yaptırmak isteyebilir. Bu durumda ikinci sanatçı, birinci sanatçının eserini çoğaltmış olabilir. Rötuş ya da tamamlama işleri ise farklı değerlendirilir; yarım kalmış bir dövmeyi bitirmek veya solmuş renkleri yenilemek, müşterinin kendi bedeniyle ilgili makul bir ihtiyacıdır. Yine de özgün desene yapılacak kapsamlı değişiklikler, sanatçının eserinde değişiklik yapılmasına karşı koruma yetkisiyle karşılaşabilir; sınır somut olaya göre çizilir.

Sanatçı deseni tekrar kullanabilir mi?

Madalyonun öbür yüzünde, sanatçının haklarının sınırları vardır. Kişiye özel çizilmiş, müşterinin çocuğunun adını veya hayatındaki özel bir anı taşıyan bir deseni sanatçının başka bir müşteriye birebir yapması, hukuki olmaktan önce ciddi bir güven sorunudur. Birçok stüdyo, özel çizimlerin tekrarlanmayacağını müşteriye yazılı olarak taahhüt eder; bu taahhüt varsa sanatçı buna bağlıdır. Buna karşılık stüdyonun duvarında asılı duran, katalogdan seçilen hazır desenler, yani flaş çalışmalar, doğası gereği birden fazla kişiye yapılmak üzere tasarlanmıştır ve müşteri bu desenler üzerinde özel bir beklenti içine giremez.

Sanatçının deseni dövme dışındaki alanlarda kullanması da mümkündür: sınırlı baskı posterler, çıkartmalar, giysi koleksiyonları gibi. Eser sahibi olarak sanatçı, kural olarak bu çoğaltmalara karar verebilir. Ancak müşterinin bedenindeki dövmenin fotoğrafını ürün tanıtımında kullanmak, artık yalnızca bir desen değil, bir insanın vücut görüntüsü demektir ve müşterinin kişilik hakkı gündeme gelir. Portfolyo paylaşımlarında bile yüz, dövmeli bölgenin yakın çekimi veya konum bilgisi gibi unsurlar için müşterinin açık onayını almak, stüdyonun itibarını ve ilişkilerini koruyan basit bir alışkanlıktır. Onayın yazılı ya da en azından mesajla alınmış olması, ileride hatırlatma kolaylığı sağlar.

Tanınmış kişilerin dövmeleri ve stüdyo sözleşmeleri

Ünlü bir sporcunun ya da müzisyenin kolundaki dövme, bir video oyununda, reklam filminde veya bir heykelde yeniden üretildiğinde, desenin sanatçısı ile ünlü kişi ve yapım şirketi arasında karmaşık bir hak üçgeni oluşur. Dünyada bu tür uyuşmazlıkların gündeme geldiği bilinmektedir ve konunun her ülkede farklı değerlendirilebileceği açıktır. Tanınmış bir müşteriye dövme yapan sanatçının veya dövmesi görsel projelerde yer alacak bir kişinin, desenin başka mecralarda kullanımı için baştan yazılı bir düzenleme yapması, sonradan doğacak belirsizlikleri azaltır. Özellikle yapım şirketleri, çekim öncesinde görünür dövmeler için izin zincirini sorgulamaya başlamıştır.

Günlük stüdyo pratiği için ise kısa ve anlaşılır bir onay formu çoğu sorunu çözebilir. Formda desenin özel çizim mi yoksa katalog deseni mi olduğu, sanatçının deseni tekrar kullanıp kullanmayacağı, fotoğrafların sosyal medyada paylaşılıp paylaşılamayacağı ve müşterinin deseni ticari amaçla kullanmak isterse nasıl bir yol izleneceği yazılabilir. Müşteri desen üzerindeki mali hakları devralmak istiyorsa, bu devrin hangi hakları kapsadığı tek tek sayılmalıdır. Bu formun içeriği her stüdyonun çalışma biçimine göre uyarlanmalı; özel durumlar için ayrıca hukuki görüş alınmalıdır. Form, müşterinin imzasıyla birlikte dosyada saklanmalıdır.

Bedendeki eser için baştan konuşulmuş kurallar

Dövme, sanatçının eseri ile müşterinin bedeninin iç içe geçtiği sıra dışı bir alandır. Sanatçıysanız özel çizimlerinizin sınırlarını ve fotoğraf paylaşım kurallarınızı yazılı hale getirin. Müşteriyseniz, deseni ileride bir ürün, logo ya da marka kimliği için kullanmayı düşünüyorsanız bunu dövme yapılmadan önce konuşun. Kısa bir onay formu, yıllar sonra çıkabilecek bir anlaşmazlığı çoğu zaman tek bir paragrafla önler ve iki tarafın beklentilerini aynı çizgiye getirir.

Sıkça Sorulan Sorular

Dövmemin desenini kendi markamın logosu yapabilir miyim?

Deseni sanatçı çizdiyse mali haklar, yazılı bir devir olmadıkça onda kalır. Deseni logo olarak kullanmak ve marka başvurusu yapmak için sanatçıdan yazılı devir almanız, devredilen hakları tek tek belirtmeniz gerekir. Aksi halde tescil sonrasında da uyuşmazlık çıkabilir.

Dövme sanatçım benim için çizdiği deseni başkasına yapabilir mi?

Kişiye özel çizimlerde birçok stüdyo tekrarlamama taahhüdü verir; böyle bir taahhüt varsa sanatçı buna bağlıdır. Yazılı bir taahhüt yoksa durum daha belirsizdir ve sanatçının eser sahipliği öne çıkabilir. Bu yüzden özel çizimlerde beklentinizi dövmeden önce yazılı hale getirmeniz önerilir.

Dövme fotoğraflarımı stüdyo sosyal medyada paylaşabilir mi?

Desen sanatçının eseri olsa da fotoğrafta sizin bedeniniz ve kimi zaman yüzünüz görünür. Bu nedenle paylaşım için onayınızın alınması gerekir. Yüzünüzün veya konumunuzun görünmemesini istiyorsanız bunu açıkça belirtin; stüdyolar genellikle bu tercihi bir onay formuyla kayda alır.