Altyazı ve Dublaj Çevirisinde Telif

Bir filmin veya dizinin altyazısı ya da dublaj metni, çevirmenin dil tercihleri ve uyarlamalarıyla ortaya çıkan bir işleme eser olabilir. Ancak bu çeviriyi yapmak ve paylaşmak, filmin hak sahibinin iznine bağlıdır; dublajda ise seslendirme sanatçılarının hakları ayrıca devreye girer.

Altyazı çevirisi neden bir işleme eserdir?

Altyazı çevirisi, yalnız kelimeleri bir dilden diğerine aktarmak değildir. Çevirmen, ekranda sınırlı bir süre görünecek satırlara sığmak için cümleleri kısaltır, esprileri hedef dilin kültürüne uyarlar, argo ifadelere karşılık bulur ve karakterlerin konuşma üslubunu korumaya çalışır. Bu tercihler, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu anlamında işleme eser niteliği taşıyan bir çeviri ortaya çıkarabilir. Nitekim kanun, çeviriyi işleme eserlerin tipik örnekleri arasında sayar. Aynı diziyi iki farklı çevirmenin çevirmesi durumunda ortaya çıkan metinlerin belirgin biçimde farklı olması, bu yaratıcı katkının bir göstergesidir.

Ancak işleme eser üzerindeki hak, asıl eserin sahibinin hakları saklı kalmak kaydıyla doğar. Yani çevirmen, çevirisi üzerinde hak sahibi olsa da bu çeviriyi filmin veya dizinin hak sahibinin izni olmadan yayımlayamaz ya da dağıtamaz. Profesyonel bir altyazı çevirmeni için bu tablo genellikle sorun yaratmaz; çünkü çeviri, filmin hak sahibi ya da yayın platformu adına, bir sözleşme çerçevesinde yapılır. Çeviri eserler konusunda daha kapsamlı bilgiye ihtiyaç duyanlar, işlenme eserler ve derlemeler yazımıza da başvurabilir. Somut bir çeviri işinde hakların dağılımı, sözleşme ve tarafların ilişkisi dikkate alınarak kendi koşullarında değerlendirilmelidir.

Profesyonel çevirmen ve sözleşme

Yayın platformları, dağıtım şirketleri ve çeviri ajansları altyazı işini çoğu zaman serbest çalışan çevirmenlere verir. Bu ilişkide çevirmenin çeviri üzerindeki mali hakları, sözleşmeyle devredilmedikçe kendisinde kalır; devrin yazılı yapılması ve hangi hakların, örneğin çoğaltma, yayma, umuma iletim ve işleme haklarının devredildiğinin tek tek belirtilmesi gerekir. Bir çeviri ajansı, çevirmenden aldığı altyazıyı müşterisi olan platforma teslim ederken zincirin her halkasında hakların doğru biçimde devredildiğinden emin olmalıdır. Aksi halde platform, bir altyazıyı başka bir ülkedeki hizmetinde veya ek içeriklerde kullanmak istediğinde belirsizlikle karşılaşabilir.

Çevirmenler açısından ise adın belirtilmesi önemli bir konudur. Birçok çevirmen, çevirdiği filmin veya dizinin jeneriğinde ya da altyazı dosyasının sonunda adının yer almasını ister. Bu talep, eser sahibinin manevi haklarıyla ilgilidir ve sözleşmede nasıl karşılanacağı önceden belirlenmelidir. Ayrıca platformun çeviriyi kendi editörlerine düzelttirip düzelttiremeyeceği, çevirmenin bu değişikliklerden haberdar edilip edilmeyeceği de sözleşmede yer almalıdır. Kötü bir editöryal müdahale sonrasında çevirmenin adıyla yayımlanan hatalı bir altyazı, mesleki itibarı zedeleyebilir; bu nedenle değişiklik ve onay süreci baştan konuşulmalıdır. Çevirmenin son hali görmeden yayın yapılmaması yönünde basit bir hüküm bile bu riski azaltır.

Hayran altyazıları ve izinsiz paylaşım

Yabancı dizileri erken izlemek isteyen izleyiciler için gönüllü çevirmenlerin hazırladığı hayran altyazıları uzun süredir yaygındır. Bu altyazılar çoğu zaman özenle hazırlanır ve dil öğrenen kişiler için de değerlidir; ancak hukuki açıdan tartışmalı bir alanda durur. Dizinin hak sahibinin izni olmadan hazırlanan ve internette paylaşılan bir altyazı, dizinin diyaloglarının çevrilerek çoğaltılması ve umuma iletilmesi anlamına gelebilir. Altyazıların izinsiz yayımlanan video dosyalarıyla birlikte dağıtılması ise durumu daha da ağırlaştırır. Gönüllü çevirmenin iyi niyetli olması veya bir kazanç elde etmemesi, tek başına izin ihtiyacını ortadan kaldırmaz.

Hak sahipleri, altyazı paylaşım sitelerine ve video platformlarına kaldırma talepleri gönderebilir. DMCA bildirimi ve içerik kaldırma yazımızda bu tür taleplerin nasıl işlediğini anlatıyoruz. Kendi hazırladığı altyazının izinsiz kullanıldığını fark eden profesyonel bir çevirmen de benzer yollara başvurabilir; ancak çevirmenin talepte bulunma yetkisi, çeviri üzerindeki haklarını devredip devretmediğine bağlıdır. Telif ihlallerinde 5846 sayılı Kanun'da ayrıca cezai hükümler bulunduğu da göz ardı edilmemelidir. Dil öğrenmek amacıyla altyazı hazırlamak isteyenler, bu çalışmayı paylaşmadan kişisel kullanımda tutmayı veya açık lisanslı içerikler üzerinde çalışmayı tercih edebilir.

Dublaj: metin uyarlaması ve seslendirme

Dublaj, altyazıdan daha karmaşık bir süreçtir. Önce diyaloglar çevrilir, ardından dudak hareketlerine ve sahne sürelerine uyacak biçimde uyarlanır; bu uyarlama metni de çevirmenin veya dublaj yazarının yaratıcı katkısını taşıyabilir. Ardından seslendirme sanatçıları bu metni kendi yorumlarıyla seslendirir. Seslendirme sanatçıları, performanslarıyla icracı sanatçı sıfatı kazanabilir ve bağlantılı haklara sahip olabilir. Bağlantılı haklar yazımızda icracıların konumunu ayrıntılı olarak ele alıyoruz. Dublaj stüdyosu, hem çevirmen hem de seslendirme sanatçılarıyla ayrı ayrı sözleşme yaparak hakları toplamak ve müşterisine devretmek durumundadır. Bu zincirde eksik kalan tek bir imza, yapımın başka bir ülkede veya mecrada yayımlanmasını geciktirebilir.

Uygulamada seslendirme sanatçılarıyla yapılan sözleşmelerde, seslendirmenin yalnız belirli bir film veya dizi için mi kullanılacağı, fragmanlarda, reklamlarda ve oyunlarda da kullanılıp kullanılamayacağı açıkça belirtilmelidir. Özellikle bir animasyon karakterinin sesini veren sanatçının sesi, karakterle özdeşleşebilir ve karakterin başka ürünlerde kullanımı gündeme geldiğinde yeni bir izin gerekebilir. Yapay zekâ ile ses klonlama teknolojilerinin yaygınlaşması, sanatçıların sesinin sözleşmede öngörülmeyen biçimlerde yeniden üretilmesi riskini de beraberinde getirir. Sözleşmelere bu konuda açık bir hüküm eklemek, hem stüdyoyu hem de sanatçıyı korur. Sanatçının sesinin eğitim verisi olarak kullanılıp kullanılamayacağı da bu hükümde ayrıca belirtilebilir.

Çevirmenin ve sanatçının emeği görünür olsun

Altyazı ve dublaj, bir yapımı başka bir dilin izleyicisine ulaştıran yaratıcı işlerdir. Çevirmenlerin çevirileri üzerindeki hakları ve seslendirme sanatçılarının bağlantılı hakları, sözleşmelerde açıkça düzenlendiğinde hem yapımcı hem de platform için güvence oluşturur. Hayran çevirilerinin ise ne kadar özenli olursa olsun hak sahibinin izni olmadan paylaşılmasının risk taşıdığını unutmamak gerekir. Çeviri ve seslendirme işlerinde hak devrini, adın belirtilmesini ve değişiklik süreçlerini yazılı hale getirmek, uzun vadeli ve sorunsuz bir iş birliğinin temelidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Altyazı çevirmeninin çevirisi üzerinde telif hakkı var mı?

Özgün tercihler içeren bir altyazı çevirisi, işleme eser olarak çevirmen açısından korunabilir. Ancak bu hak, filmin veya dizinin hak sahibinin hakları saklı kalmak kaydıyla doğar. Profesyonel işlerde çevirmenin mali hakları genellikle sözleşmeyle platforma veya ajansa devredilir; devrin yazılı olması gerekir.

Hayran altyazısı hazırlayıp paylaşmak yasal mı?

Dizinin veya filmin hak sahibinin izni olmadan hazırlanan altyazıyı internette paylaşmak, diyalogların çevrilerek çoğaltılması ve umuma iletilmesi anlamına gelebilir. Kazanç elde edilmemesi bu durumu tek başına değiştirmez. Hak sahipleri bu tür paylaşımlar için kaldırma talebinde bulunabilir.

Seslendirme sanatçısının sesi başka projelerde kullanılabilir mi?

Seslendirme sanatçıları icracı olarak bağlantılı haklara sahip olabilir ve kişilik hakları da gündeme gelir. Sesin fragman, reklam, oyun veya başka projelerde kullanılması, sözleşmede açıkça öngörülmemişse ayrı bir izin gerektirebilir. Ses klonlama gibi yeni kullanımlar için de sözleşmede açık hüküm bulunmalıdır.