Tasarım Koruma Süresi Dolduğunda Ne Olur?

Yıllardır ürettiğiniz modelin tasarım tescili sona erdi ve rakipler aynı görünümü üretmeye başladı. Aşağıda sürenin nasıl işlediğini, serbest kalan şeyin tam olarak ne olduğunu ve ayakta duran korumaları bulacaksınız.

Sürenin işleyişini doğru anlamak

Tasarım koruması, tek parça bir süre değil dönemler hâlinde ilerleyen bir yapıdır. Koruma beş yıl sürer ve beşer yıllık dönemler hâlinde yenilenerek en çok yirmi beş yıla kadar uzatılabilir. Yani her beş yılda bir karar verilmesi gereken bir eşik vardır ve bu eşikte yenileme yapılmazsa koruma o noktada durur. Dönem sonunda tanınan bir ek süre imkânı bulunur; bu imkânın koşulları ve uzunluğu dosyaya göre değiştiğinden gecikmeden teyit edilmelidir. Toplam sınıra ulaşıldığında ise uzatma imkânı tümüyle kapanır.

Bu nedenle ilk yapılacak iş, hangi noktada olduğunuzu belirlemektir. Sicil kaydından tescilin tarihi, kaç dönem yenilendiği ve son dönemin bitişi görülür. Ara bir dönemin sonunda kaldıysanız tablo, yirmi beş yılın tamamlandığı durumdan tamamen farklıdır; birincisinde koruma geri kazanılabilirken ikincisinde süre kesin olarak sona ermiştir. Bu ayrımı yapmadan piyasadaki kopyalara karşı adım atmak, sonradan aleyhinize dönebilecek bir hata olur. Sonuç, ancak kaydın kendi geçmişi okunarak söylenebilir. Kaydın çıktısını alıp dosyaya koymak, sonraki bütün adımların ortak zeminini oluşturur.

Süre bittiğinde görünüme ne olur

Koruma sona erdiğinde tescille sağlanan tekel biter ve tasarımın kapsadığı görünüm kamuya mal olur. Bunun pratik anlamı şudur: üçüncü kişiler o görünümü taşıyan ürünleri üretebilir, satabilir ve ithal edebilir; tasarım hakkına dayanarak durdurma ya da tazminat istenemez. Bu sonuç sistemin arızası değil, kurgusunun kendisidir. Koruma, yatırımın karşılığını almanız için sınırlı bir süre tanır ve sürenin sonunda biçim herkesin kullanımına açılır. Uzun süredir pazarda olan bir modelde bu geçiş çoğu zaman hızlı hissedilir.

Serbestleşmenin de bir sınırı vardır. Rakibin ürünü birebir kopyalayıp müşteride kaynak konusunda karışıklık yaratacak biçimde piyasaya sunması, ambalajı ve tanıtımı da taklit etmesi hâlinde haksız rekabet hükümleri gündeme gelebilir. Yani serbest kalan şey görünümün kendisidir, işletmenizle kurulmuş bağ değil. Bu ayrımın nerede çizileceği piyasadaki fiilî duruma bağlı olduğundan, kopyanın niteliği belgelenmeden değerlendirme yapılamaz. Her uyuşmazlık kendi koşullarında tartılır ve genel bir çerçeve dosya incelemesinin yerini tutmaz. Bu yüzden kopya ürünün fotoğrafları, etiketi ve tanıtım metni yine de toplanmalıdır.

Ayakta kalmaya devam eden korumalar

Aynı ürün üzerinde birden çok koruma türünün birlikte bulunabilmesi, bu aşamada işinize yarar. Ürünün biçimi ya da ambalaj düzeni uzun süreli kullanımla işletmenizin işareti hâline gelmişse marka koruması gündeme gelebilir; marka koruması on yıl sürer ve yenilendiği sürece devam eder, yani tasarım süresi gibi üst bir sınırı yoktur. Üzerindeki ad, logo ve etiket düzeni zaten ayrı bir marka tescilinin konusudur ve tasarım süresinin dolmasından etkilenmez. Ambalajın uzun yıllardır aynı biçimde kullanılması bu değerlendirmeyi belirgin biçimde güçlendirir.

İkinci başlık telif tarafıdır. Ürünün yüzeyindeki desen, çizim ya da özgün estetik unsurlar bakımından 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu kapsamında ayrı bir koruma söz konusu olabilir; bu koruma tasarım tescilinden bağımsız işler. Ürün teknik bir çözüm de içeriyorsa patent ya da faydalı model tarafı kendi süresi içinde ayrıca değerlendirilir. Hangi başlığın gerçekten elverişli olduğu ürünün yapısına ve piyasadaki kullanım geçmişine bağlıdır; bu nedenle önce mevcut tescillerin envanteri çıkarılır.

Bu dönemde yapılan tipik hatalar

En sık görülen hata, koruma sona ermişken tasarım hakkına dayanarak ihtarname göndermektir. Sicilde karşılığı bulunmayan bir talep yalnız sonuçsuz kalmaz; muhataba kendi talep haklarını gündeme getirme imkânı verir ve haksız rekabet tartışmasını ters yönde başlatabilir. Aynı şekilde bayilere veya müşterilere rakibin ürünü kopya diye duyurulması, dayanağı gösterilemediğinde tazminat riskini doğurur. Ürün tanıtımlarında sona ermiş bir tescile atıf yapılması da ayrıca sorun yaratır ve tanıtım metinlerinin güncellenmesi gerekir. Katalog ve internet sitesindeki tescil ibarelerinin gözden geçirilmesi bu nedenle ihmal edilmemelidir.

İkinci hata, sürenin bittiğini varsayıp elinizde kalan imkânları hiç incelememektir. Ara dönemin sonundaysanız yenileme hâlâ mümkün olabilir ve tanınan ek süre ile koşulları gecikmeden teyit edilmelidir. Ürününüzün marka ya da telif tarafından korunan unsurları varsa bunlar hâlen ileri sürülebilir. Ayrıca modelin güncellenmiş yeni bir sürümü için tasarım başvurusu gündeme gelebilir. Bu iki uçtan kaçınmak, yani ne olmayan bir hakka dayanmak ne de var olan hakları görmezden gelmek, bu aşamanın özüdür.

Portföyü yenileyerek devam etmek

Süresi dolan bir tasarım, ürün hattının sonu değil yeni bir sürümün başlangıcı olarak ele alınabilir. Modelin güncellenmiş hâli için başvuru yapılabilir; ancak bu yeni başvurunun kendi başına yeni ve ayırt edici olması gerekir, eski görünümün küçük bir rötuşla tekrar tescil ettirilmesi mümkün değildir. Bu nedenle yenileme çalışması gerçek bir tasarım işi olarak planlanır. Piyasada uzun süredir bulunan bir modelin sadeleştirilerek yenilenmesi, çoğu kez ticari olarak da verimli sonuç verir. Yeni sürümün başvurusu, piyasaya çıkmadan önce tamamlanacak biçimde planlanmalıdır.

Bunun yanında portföyün tamamının gözden geçirilmesi yerinde olur. Her tasarım için tescil tarihi, kaçıncı dönemde olduğu ve bir sonraki yenileme eşiği tek bir tabloda tutulmalı, sicildeki adres ve iletişim bilgileri güncel tutulmalıdır. Hâlâ satılan modellerin yenilenmesi, üretimden kalkmış olanların ise bilinçli biçimde bırakılması kaynağı doğru yere yönlendirir. Ücretler TÜRKPATENT'in yayımladığı tarifeden teyit edilir. Ürünün adı ve ambalajı için marka korumasının kurulması ise, tasarım süresi dolduğunda elinizde kalacak en dayanıklı bağdır.

Sıkça Sorulan Sorular

Tasarım tescili en fazla ne kadar sürer?

Koruma beş yıl sürer ve beşer yıllık dönemlerle yenilenerek en çok yirmi beş yıla kadar uzatılabilir. Bu sınıra ulaşıldığında uzatma imkânı kapanır.

Süre dolunca rakip aynı ürünü üretebilir mi?

Tasarım hakkına dayanan talepler sona erer ve görünüm kamuya mal olur. Karıştırmaya yol açan birebir taklit hâllerinde haksız rekabet hükümleri ayrıca değerlendirilir.

Ürünüm için başka bir koruma kalır mı?

Adı ve ambalajı için marka, özgün görsel unsurları için telif koruması bağımsız olarak devam edebilir. Envanterin çıkarılması bu noktada belirleyicidir.