Kitap Kapağı Tasarımında Telif

Bir kitap kapağı tek bir eser gibi görünse de çoğu zaman birkaç ayrı hakkın üst üste bindiği bir yüzeydir: tasarımcının kompozisyonu, kullanılan fotoğraf veya illüstrasyon, yazı karakteri ve yayınevinin logosu. Baskıya girmeden önce bu katmanların her birinin kime ait olduğunu ve hangi kullanımlara izin verdiğini kontrol etmek, sonradan toplatılan baskıların önüne geçer.

Baskı öncesi ilk kontrol: kapağı kim yaptı, hangi sözleşmeyle?

Küçük bir yayınevinin, ilk romanını yayımlayacak bir yazar için serbest çalışan bir grafik tasarımcıyla anlaştığını düşünelim. Taslaklar e-postayla gidip gelmiş, son dosya teslim edilmiş, bedel de ödenmiştir; ancak ortada yalnızca bir fatura vardır. Bu durumda kapak kompozisyonu üzerindeki mali haklar, yazılı bir devir yapılmadıkça tasarımcıda kalır. Yayınevi kapağı o kitabın baskısında kullanabilir gibi görünse de ikinci baskıda, sesli kitap kapağında, yurt dışı lisans satışında veya kapağın afişe dönüştürülmesinde tartışma çıkabilir. 5846 sayılı Kanun, mali hakların devrini yazılı şekle ve hakların tek tek belirtilmesine bağlar. Faturadaki 'kapak tasarım hizmeti' ifadesi, bu şartları tek başına karşılamaz.

Bu nedenle kontrol listesindeki ilk adım, tasarımcıyla imzalanmış bir sözleşmenin varlığıdır. Sözleşmede çoğaltma, yayma, işleme ve umuma iletim gibi hakların hangi kapsamda devredildiği veya lisanslandığı, sürenin ve coğrafi alanın ne olduğu, kapağın hangi mecralarda kullanılabileceği açıkça yazmalıdır. Tasarımcının adının künyede yer alması gibi manevi haklar da unutulmamalıdır; eser sahibinin adının belirtilmesi, sözleşmeyle tamamen ortadan kaldırılamayan bir haktır. Kapağın ileride yeniden düzenlenmesi gerekirse bunun tasarımcıya danışılarak mı yoksa serbestçe mi yapılacağı da baştan kararlaştırılmalıdır. İmzalı sözleşmenin bir kopyası, kitabın üretim dosyasında saklanmalıdır.

İkinci kontrol: kapaktaki görselin lisansı neyi kapsıyor?

Kapakların önemli bir kısmında stok fotoğraf ajanslarından alınmış bir görsel ya da ayrı bir illüstratöre sipariş edilmiş bir çizim bulunur. Tasarımcının bu görseli kendi hesabıyla lisanslaması hâlinde, lisansın yayınevine devredilebilir olup olmadığı ayrıca sorulmalıdır. Standart stok lisansları çoğu zaman belirli bir baskı adedini, belirli kullanım türlerini veya dijital gösterim sayısını esas alır; bu sınırlar aşıldığında genişletilmiş lisans gerekebilir. Stok fotoğraf lisansının koşullarını baskıdan önce okumak, özellikle çok satan bir kitapta sürprizleri önler. Lisans belgesinin bir çıktısını, hangi kitap için alındığını not ederek arşivlemek de iyi bir alışkanlıktır.

Kapakta insan yüzü içeren bir fotoğraf varsa, fotoğrafçının telif hakkının yanında fotoğraftaki kişinin izni de önemlidir. Stok ajansları genellikle model izni alınmış görselleri ayrıca işaretler; ancak bazı lisanslar hassas konularda kullanımı yasaklar. Örneğin bir psikolojik gerilim romanının kapağında, fotoğraftaki kişiyi olumsuz bir karakterle özdeşleştiren kullanım bu yasağa takılabilir. Görselin başka bir yayınevinin kapağında da kullanılmış olma ihtimali, münhasır olmayan lisansların doğal sonucudur; münhasırlık isteniyorsa bu, ayrı ve genellikle daha yüksek bedelli bir anlaşma gerektirir. Bu tür bir anlaşmanın şartları, kitabın beklenen ömrü ve baskı sayısı düşünülerek müzakere edilmelidir.

Üçüncü kontrol: yazı karakteri, logo ve seri tasarımı

Kapak başlığında kullanılan yazı karakteri, çoğu zaman gözden kaçan bir lisans kalemidir. Tasarımcının bilgisayarında yüklü olan bir yazı karakterinin masaüstü lisansı, onun kendi projelerinde kullanımını kapsayabilir; ancak e-kitap dosyasına gömülmesi, web sitesinde kullanılması veya yayınevinin kurumsal kimliğine eklenmesi ayrı lisans türleri gerektirebilir. Yazı karakteri lisansının hangi kullanımları kapsadığını teyit etmek, özellikle kapak başlığının e-kitap ve reklam görsellerinde de kullanılacağı durumlarda önemlidir. Ücretsiz dağıtılan yazı karakterlerinde de ticari kullanım şartları ayrıca okunmalıdır. Kapak dosyası teslim edilirken hangi yazı karakterlerinin kullanıldığını gösteren kısa bir liste istemek, bu kontrolü kolaylaştırır.

Bir dizi kitap tasarlanıyorsa, seri görünümünü oluşturan ortak unsurların kime ait olacağı da netleştirilmelidir: ızgara düzeni, renk sistemi, sırt tasarımı, dizi logosu gibi. Yayınevi yıllar sonra aynı dizide başka bir tasarımcıyla çalışmak isterse, önceki tasarımcının işini işleme niteliğinde kullanma hakkının bulunması gerekir. Dizi adı ve logosu ticari bir değer taşıyorsa, bunların marka olarak korunması da düşünülmelidir. Yayınevi ve kitap markası tescilinde bu tür dizi adları ayrı bir strateji konusu olabilir. Somut sözleşme yapısı, yayınevinin yayın planına göre ayrıca kurgulanmalıdır. Dizi tasarımının ileride değiştirilmesi de aynı sözleşmede öngörülebilir.

Dördüncü kontrol: kapak kitabın dışına çıktığında

Kapak, yalnızca kitabın ön yüzünde kalmaz. Kitapçı vitrinindeki afişlerde, sosyal medya tanıtımlarında, fuarda dağıtılan broşürlerde, bez çanta ya da ayraç gibi tanıtım ürünlerinde de kullanılır. Bu kullanımların her biri, tasarımcıyla yapılan sözleşmede ve görsel lisanslarında karşılık bulmalıdır. Özellikle satışa sunulan ürünler, örneğin kapak görselinin basıldığı defterler veya tişörtler, çoğu stok lisansında ayrı izin gerektiren ürün kullanımı sayılır. Tanıtım ekibinin bu sınırları bilmesi, pazarlama sırasında istenmeyen ihlallerin önüne geçer. Tanıtım ürünlerinin üretileceği matbaa veya atölyeyle çalışmadan önce lisans kapsamı yeniden gözden geçirilmelidir.

Yurt dışına telif satışı yapıldığında, yabancı yayınevinin aynı kapağı kullanmak isteyip istemediği de gündeme gelir. Yayınevinin kapağı alt lisansla başka bir yayıncıya verebilmesi için bu yetkinin sözleşmede tanınmış olması gerekir. Sık yapılan hata, kitabın yayın haklarını satarken kapak haklarının da otomatik olarak devredildiğini varsaymaktır. Kapak üzerindeki haklar ile metin üzerindeki haklar farklı kişilere ait olabilir ve ayrı ayrı değerlendirilmelidir. Hangi haklara ihtiyaç duyulacağı, her kitabın dağıtım ve pazarlama planına göre değişir. Satış görüşmelerinde kapak haklarının durumu, karşı tarafa açıkça bildirilmelidir.

Kapak dosyası baskıya gitmeden önce

Kitap kapağı, okura ilk görünen yüz olduğu kadar birden fazla hak sahibinin buluştuğu bir alandır. Tasarımcıyla yazılı ve kapsamı belirli bir sözleşme, görsel ve yazı karakteri lisanslarının kullanım planıyla karşılaştırılması, dizi unsurlarının sahipliğinin netleştirilmesi ve tanıtım ürünlerinin baştan hesaba katılması, sonradan çıkabilecek uyuşmazlıkların büyük kısmını önler. Bu kontroller, her yeni kitap için kısa bir form hâline getirildiğinde yayınevinin günlük işleyişine kolayca yerleşir.

Sıkça Sorulan Sorular

Kapak tasarımcısına ödeme yaptık, haklar bize geçti mi?

Ödeme yapılmış olması, mali hakların devredildiği anlamına gelmez. Mali hakların devri için yazılı bir sözleşme ve devredilen hakların tek tek belirtilmesi gerekir. Yazılı devir yoksa tasarımcı hakların sahibi olmaya devam eder; kullanım kapsamı tarafların fiilî anlaşmasına göre değerlendirilir. Belirsizlik varsa ek bir yazılı sözleşmeyle durum netleştirilebilir.

Stok fotoğrafı kapakta kullanmak için ne kontrol edilmeli?

Lisansın ticari yayın için uygun olup olmadığı, baskı adedi veya gösterim sınırı, ürün kullanımı yasağı ve hassas konu kısıtlamaları kontrol edilmelidir. Görselde bir kişi varsa model izninin bulunup bulunmadığı da ayrıca teyit edilmelidir. Lisans metni, kullanım planıyla birlikte okunmalıdır.

Yabancı yayınevi kapağımızı kullanmak isterse ne olur?

Yayınevinin kapağı başka bir yayıncıya kullandırabilmesi için tasarımcıyla yapılan sözleşmede alt lisans verme yetkisinin tanınmış olması gerekir. Kapaktaki stok görsel ve yazı karakteri lisanslarının da bu kullanıma izin verip vermediği ayrıca kontrol edilmelidir. Sözleşme yoksa ek bir izin gerekir.