Akademik Makalede Açık Erişim ve Telif

Bir akademisyen makalesini dergiye gönderdiğinde çoğu zaman bir telif devri veya lisans formu imzalar ve bu formun ayrıntılarına pek bakmaz. Oysa makalenin kurumsal arşive, kişisel sayfaya veya akademik ağlara hangi sürümle ve ne zaman yüklenebileceği bu formda belirlenir. Makalenin yolculuğunu adım adım takip etmek, açık erişim haklarınızı bilinçli kullanmanızı sağlar.

Gönderim öncesi: ön baskı ve ilk karar

Bir üniversitenin tarım ekonomisi bölümünde çalışan bir araştırmacı, kırsal kooperatiflerin pazarlama stratejileri üzerine bir makale tamamlar. Makaleyi dergiye göndermeden önce, bir ön baskı sunucusuna yükleyip yüklememe kararı verir. Ön baskı, hakem değerlendirmesinden geçmemiş ilk sürümdür ve bu aşamada makalenin tüm hakları henüz yazardadır. Ancak bazı dergiler, daha önce ön baskı olarak paylaşılmış makaleleri kabul etmeyebilir veya bu konuda özel kurallar uygulayabilir. Bu nedenle ön baskı yüklemeden önce hedeflenen derginin politikası kontrol edilmelidir. Politikanın yazılı bir çıktısını almak, ileride bir tartışma çıktığında işe yarar.

Ön baskı sunucuları genellikle yazardan bir lisans seçmesini ister; bu lisans, makalenin başkaları tarafından nasıl kullanılabileceğini belirler. Açık lisanslardan biri seçildiğinde, bu tercih geri alınamayabilir ve daha sonra dergiyle imzalanacak sözleşmeyi de etkileyebilir. Creative Commons lisanslarının farklı türleri, ticari kullanım, değişiklik yapma ve atıf şartı bakımından farklı sonuçlar doğurur. Araştırmacının ön baskı kararını, ileride makaleyi hangi dergide yayımlamak istediğini ve oradaki kuralları düşünerek vermesi önemlidir. Ortak yazarlı makalelerde bu karar tüm yazarların onayıyla alınmalıdır. Özellikle tarım kooperatifleri gibi saha çalışmasına dayanan araştırmalarda, veri setinin ayrı bir lisansla paylaşılıp paylaşılmayacağı da bu aşamada düşünülmelidir.

Kabul aşaması: telif formunu okumak

Makale hakem sürecinden geçip kabul edildiğinde, yayıncı yazara bir telif devri veya yayın lisansı formu gönderir. Geleneksel abonelik dergilerinde bu form, çoğu zaman makalenin mali haklarının geniş ölçüde yayıncıya devredilmesini öngörür. Açık erişim dergilerinde ise genellikle yazar haklarını korur ve makaleyi açık bir lisansla yayımlar. Formda bakılması gereken noktalar şunlardır: hangi hakların devredildiği veya lisanslandığı, yazarın kendi makalesini derslerinde, tezinde ve sonraki çalışmalarında kullanıp kullanamayacağı, makaleyi hangi sürümle ve nerede paylaşabileceği. Formun ekleri ve atıf yaptığı politika sayfaları da sözleşmenin parçası sayılabilir; bu nedenle yalnızca imza sayfasına bakmak yeterli değildir.

5846 sayılı Kanun, mali hakların devrinin yazılı olmasını ve hakların ayrı ayrı gösterilmesini ister; yurt dışındaki yayıncılarla yapılan sözleşmelerde ise çoğu zaman yayıncının bağlı olduğu ülkenin hukuku uygulanır. Sık yapılan hata, formu okumadan imzalamak ve daha sonra makalenin yayıncı PDF'ini kurumsal arşive veya akademik sosyal ağlara yüklemektir. Birçok yayıncı yayıncı PDF'inin paylaşımını kısıtlar, ancak kabul edilmiş yazar sürümünün belirli koşullarla paylaşılmasına izin verir. Tez ve akademik yayında telif konusundaki genel çerçeve, bu farkların anlaşılmasına yardımcı olur. İmzalanan formun bir kopyası, makalenin kabul yazısıyla birlikte saklanmalıdır.

Yayın sonrası: hangi sürüm, nereye, ne zaman?

Kabul edilmiş yazar sürümü, hakem değerlendirmesi sonrası düzeltmeleri içeren ancak yayıncının mizanpaj ve biçimlendirmesini taşımayan metindir. Birçok yayıncı, bu sürümün kurumsal arşivlerde paylaşılmasına izin verir; ancak çoğu zaman belirli bir bekleme süresi, yani ambargo öngörür. Ambargonun süresi dergiden dergiye değişir ve telif formunda veya derginin politika sayfasında belirtilir; bu süre gecikmeden teyit edilmelidir. Araştırmacı, ambargo dolmadan makaleyi herkese açık hâle getirirse sözleşmeye aykırı davranmış olabilir. Yayın tarihi, ambargonun ne zaman sona ereceğini hesaplamak için not edilmelidir. Birden fazla yazarın bulunduğu çalışmalarda, arşive kimin yükleme yapacağı da önceden kararlaştırılmalıdır.

Kurumsal arşiv, üniversitelerin araştırmacılarının çalışmalarını açık erişimle sunmak için kullandığı depolardır. Araştırmacı, yükleme yaparken doğru sürümü seçmeli, ambargo süresini sisteme işlemeli ve makalenin yayıncı sürümüne bağlantı vermelidir. Akademik sosyal ağlar ise genellikle kurumsal arşivlerden farklı değerlendirilir; bazı yayıncılar bu ağlarda paylaşımı ayrıca kısıtlar. Makalenin kişisel web sayfasında paylaşılması da ayrı bir kategori olabilir. Her paylaşım kanalı için yayıncının kuralları ayrıca kontrol edilmelidir; tek bir kural her kanala uygulanmaz. Araştırmacının kendi kurumunun kütüphanesi, bu konularda çoğu zaman pratik destek sağlar; arşiv sorumlularından yükleme öncesinde görüş almak, yanlış sürümün paylaşılması riskini azaltır.

Fon veren kurumlar ve yazar hakları

Araştırma bir kamu kurumu veya uluslararası bir fon programı tarafından desteklenmişse, fon veren kurumun açık erişim beklentileri de devreye girer. TÜBİTAK gibi kurumların destekledikleri projelerin çıktılarına ilişkin açık erişim politikaları bulunabilir. Bu politikalar, makalenin belirli bir süre içinde açık erişimle sunulmasını veya belirli bir arşive yüklenmesini isteyebilir. Araştırmacı, dergiye gönderim yapmadan önce fon koşullarını ve derginin politikasını karşılaştırmalı, çelişki varsa yayıncıyla önceden iletişime geçmelidir. Güncel politika metinleri ilgili kurumdan teyit edilmelidir. Proje sonuç raporunda yayınların açık erişim durumunun sorulabileceği de akılda tutulmalıdır.

Bazı araştırmacılar ve kurumlar, telif formuna ek olarak yazar hakları eki kullanır. Bu ek, yazarın makalesini kendi kurumunda ve fon kurumunun şartlarına uygun şekilde paylaşma hakkını saklı tutar. Yayıncılar bu ekleri her zaman kabul etmese de müzakere mümkündür. Açık erişim dergilerinde ise genellikle yazar ücreti ödenir; bu ücretin kim tarafından karşılanacağı, kurumun ve fon programının kurallarına bağlıdır. Açık lisansların ticari kullanım boyutu, açık erişimle yayımlanan makalelerin başkaları tarafından nasıl kullanılabileceğini anlamak için ayrıca incelenmelidir. Somut sözleşme ve fon koşulları, her makale için kendi koşullarında ayrıca okunmalıdır.

İmzadan önce üç dakika

Akademik makalede açık erişim hakları, çoğu zaman aceleyle imzalanan bir formda belirlenir. Ön baskı kararı, telif formunun içeriği, sürümlerin farkı ve fon kurumunun beklentileri birlikte değerlendirildiğinde, araştırmacı hem yayıncıyla olan sözleşmesine uyar hem de çalışmasının geniş bir okur kitlesine ulaşmasını sağlar. İmzadan önce formu birkaç dakika dikkatle okumak, yıllarca sürecek paylaşım haklarınızı belirler. Emin olunamayan hükümlerde kurumun kütüphanesinden veya bir uzmandan görüş almak da bu kısa kontrolün parçası olabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Makalemin yayıncı PDF'ini kurumsal arşive yükleyebilir miyim?

Bu, yayıncıyla imzaladığınız sözleşmeye bağlıdır. Birçok abonelik dergisi yayıncı PDF'inin paylaşımını kısıtlar, ancak kabul edilmiş yazar sürümünün belirli koşullarla ve çoğu zaman bir ambargo süresinden sonra paylaşılmasına izin verir. Telif formunuzu ve derginin politikasını kontrol edin.

Ön baskı yüklemek makalemin dergide yayımlanmasını engeller mi?

Dergiden dergiye değişir. Birçok dergi ön baskıları kabul eder, ancak bazıları daha önce paylaşılmış makaleleri değerlendirmeyebilir. Ön baskı yüklemeden önce hedeflediğiniz derginin politikasını kontrol etmeniz önerilir. Politikalar zaman içinde değişebildiğinden gönderim anındaki metin esas alınmalıdır; bu metnin kaydı saklanmalıdır.

Telif formunu imzaladıktan sonra makalemi derslerimde kullanabilir miyim?

Birçok telif formu, yazarın makalesini kendi derslerinde ve akademik çalışmalarında kullanma hakkını saklı tutar. Ancak bu hakkın kapsamı sözleşmeden sözleşmeye değişir. Formdaki yazar hakları bölümünü okumak, bu sorunun cevabını verir. Gerekirse yayıncıdan yazılı teyit istenebilir.