DJ Performansları ve Setlerinde Telif

Bir DJ seti, başkalarına ait onlarca şarkının seçilip birbirine bağlanmasıyla oluşur; bu yüzden gece boyunca çalınan her parça farklı hak sahiplerini ilgilendirir. Mekân lisansı, kendi hazırladığınız edit ve remiksler, setin canlı yayını ve kaydının paylaşılması için kimin neden sorumlu olduğunu ayrı ayrı ele alıyoruz.

Mekânın sorumluluğu: kulüp, otel ve düğün salonu

Ege kıyısında bir sahil kulübünde yaz sezonu boyunca her akşam sahne alan bir DJ düşünün. Çalınan şarkılar besteci ve söz yazarlarının eserleri olduğu kadar, icracıların ve fonogram yapımcılarının bağlantılı haklarına da konu olan kayıtlardır. Bu kayıtların umuma açık bir mekânda çalınması, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu bakımından hak sahiplerinin iznine bağlı bir kullanımdır. Uygulamada bu izin, çoğu zaman eser ve kayıt türüne göre farklı meslek birliklerinden alınan lisanslarla sağlanır ve lisans ilişkisi genellikle mekânı işleten tarafla kurulur. Lisansın güncel koşulları ve bedeli ilgili birliklerden teyit edilmelidir.

DJ açısından önemli olan, bu sorumluluğun yazılı sözleşmede kime ait olduğunun açıkça belirtilmesidir. Sık yapılan hata, sözlü anlaşmayla sahneye çıkmak ve mekânın lisanslarının olup olmadığını hiç sormamaktır. Bir denetim veya şikâyet durumunda tartışma çıkmaması için sözleşmeye, mekân işletmecisinin gerekli müzik lisanslarını aldığını ve bu konuda DJ'e yönelecek taleplerden sorumlu olacağını yazmak yerinde olur. Düğün ve özel etkinliklerde ise durum etkinliğin niteliğine göre değişebilir; salon işletmesi, organizasyon şirketi ve DJ arasındaki sorumluluk dağılımını her iş için ayrıca konuşmak gerekir. Sözleşmenin bir örneğini sezon boyunca yanınızda tutmak da pratik bir önlemdir.

Edit, remiks ve mashup: sizin emeğiniz, başkasının eseri

Birçok DJ, çaldığı şarkıların girişini uzatır, tempoyu değiştirir, iki parçayı birleştirir ya da tamamen yeni bir düzenleme hazırlar. Bu çalışmalar yaratıcı emek içerse de, özgün şarkıya dayandığı için işleme niteliğinde olabilir ve işleme hakkı eser sahibine aittir. Kendi edit ve remikslerinizi yalnız sahnede çalmak ile bunları internette paylaşmak, satmak veya diğer DJ'lere dağıtmak arasında önemli fark vardır; ikinci grup kullanımlarda risk belirgin biçimde artar. Remiks yarışmaları veya resmî remiks siparişleri ise hak sahibinin izniyle yapıldığı için farklı değerlendirilir. Kendi edit'lerinizi hazırlarken hangi parçadan türetildiklerini not etmeniz ileride işinizi kolaylaştırır.

Müzik kaynaklarınız da ayrıca önemlidir. Dijital mağazalardan satın alınan parçaların kullanım koşulları, DJ'lere yönelik abonelik havuzlarının lisans şartları ve promosyon amacıyla gönderilen yayımlanmamış kayıtların izinleri birbirinden farklıdır. Bir parçayı satın almış olmanız, onu dilediğiniz gibi düzenleyip dağıtabileceğiniz anlamına gelmez. Hangi kaynaktan hangi koşulla müzik aldığınızı bilmek, olası bir itirazda durumunuzu açıklamanızı kolaylaştırır. Düzenleme ve remiks çalışmalarının hukuki çerçevesini daha ayrıntılı ele aldığımız remiks ve düzenleme yazımız bu konuda yol gösterici olabilir. Kaynak listenizi ve satın alma kayıtlarınızı setlerle birlikte arşivlemek iyi bir alışkanlıktır.

Canlı yayın ve set kaydı: sahnenin dışına çıkan müzik

Sahil kulübündeki set, bir sosyal medya hesabından canlı yayınlanıyor ya da gece bittikten sonra kaydı bir ses paylaşım platformuna yükleniyor olsun. Bu noktada müzik, mekânın dört duvarının dışına çıkar ve umuma iletim kapsamında yeni bir kullanım ortaya çıkar. Mekânın aldığı lisans, kural olarak mekân içindeki çalmayı karşılar; setin internetten yayınlanmasını kendiliğinden kapsamaz. Platformların otomatik içerik tanıma sistemleri, setteki kayıtları tespit ederek yayını kesebilir, sesi kapatabilir veya gelirleri hak sahiplerine yönlendirebilir. Bu sonuçların her biri, kullanım izninden bağımsız olarak platform kurallarına göre işler.

Bazı platformların hak sahipleri veya meslek birlikleriyle lisans anlaşmaları bulunabilir; ancak bu anlaşmaların hangi ülkeleri, hangi kullanım türlerini ve hangi kayıtları kapsadığı her platformda farklıdır ve DJ'in sorumluluğunu tamamen ortadan kaldırdığı varsayılmamalıdır. Mekân, tanıtım amacıyla setlerin kaydını istiyorsa, bu kaydın kimin hesabında, hangi süreyle ve hangi amaçla yayımlanacağı sözleşmede yazılmalıdır. Ticari bir marka etkinliğinde yayın yapılacaksa, reklam niteliği nedeniyle ek izinler gerekebilir. Her yayın biçimi kendi koşullarında değerlendirilmelidir. Yayın başlamadan önce platformun güncel müzik kurallarını okumak ve setin tek bir kopyasını kendi arşivinizde saklamak, olası bir itirazda neyin çalındığını göstermenizi kolaylaştırır.

Kendi prodüksiyonlarınız ve sahne adınız

Pek çok DJ zamanla yalnız çalan değil, üreten tarafa da geçer. Tamamen kendi bestenizden oluşan bir parça, sizin eserinizdir ve başka DJ'lerin bunu çalması, mekânların kullanması ve platformlarda yayımlanması hak sahibi olarak size gelir yaratabilir. Bu gelirlerin takibi için bir meslek birliğine üyelik veya bir dağıtım şirketiyle çalışma seçenekleri değerlendirilebilir. Prodüksiyonlarınızda başka kayıtlardan örnekler kullandıysanız, bu örneklerin izinlerini yayımdan önce netleştirmeniz gerekir. İş birliği yaptığınız diğer prodüktörlerle hak paylaşımını da yazılı hâle getirin. Parçalarınızın ilk yayın tarihlerini ve proje dosyalarını saklamak, eser sahipliğinizi göstermede işe yarar.

Sahne adınız, zamanla bir markaya dönüşür: afişlerde, etkinlik biletlerinde, sosyal medyada ve yan ürünlerde görünür. Bu adın 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu çerçevesinde marka olarak tescili, eğlence hizmetleri için Nice sınıflandırmasında ilgili hizmet sınıfında, genellikle 41. sınıfta değerlendirilebilir; kayıt yayımı veya giyim ürünleri planlanıyorsa başka sınıflar da gündeme gelir. Aynı veya benzer adla başka bir DJ'in faaliyet gösterip göstermediğini araştırmak, ileride isim değiştirmek zorunda kalma riskini azaltır. Müzik grupları ve sanatçı adları hakkındaki yazımız bu konuda ek bilgi sunar. Başvuruyu ilk büyük festival anlaşmasından önce yapmak ihtiyatlı olur.

Sahneye çıkmadan önce üç sözleşme sorusu

DJ'ler için telif sorunlarının çoğu, sahnede değil sahne öncesinde ve sonrasında çözülür. Mekânın müzik lisanslarını kimin üstlendiğini, setin kaydının ve canlı yayınının kimin hesabında ve hangi amaçla yapılacağını, edit ve remikslerinizin nerede kullanılabileceğini yazılı olarak netleştirmek, sezon ortasında karşılaşılabilecek sürprizleri azaltır. Kendi prodüksiyonlarınız ve sahne adınız için ise hak takibi ve marka koruması, kariyeriniz büyüdükçe daha da önem kazanır. Her yeni mekân ve yayın biçimi için bu soruları tekrar sormak alışkanlık hâline gelmelidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Kulüpte çaldığım şarkılar için lisans almak benim sorumluluğum mu?

Umuma açık mekânlarda müzik kullanımına ilişkin lisanslar genellikle mekânı işleten tarafla kurulur. Ancak sorumluluk dağılımı sözleşmeye göre değişebilir. Mekânla yaptığınız sözleşmede, gerekli lisansların işletme tarafından alındığını ve bu konudaki taleplerden işletmenin sorumlu olduğunu yazmanız önerilir.

Hazırladığım remiksleri internette paylaşabilir miyim?

Remiks, özgün şarkıya dayandığı için işleme sayılabilir ve bu hak eser sahibine aittir. Remiksi yalnız sahnede çalmak ile internette paylaşmak veya satmak arasında risk açısından fark vardır. Paylaşım ve satış için hak sahiplerinin iznini almak gerekir; resmî remiks çalışmaları bu nedenle ayrıca değerlendirilir.

Setimin canlı yayını mekânın lisansıyla kapsanır mı?

Kural olarak kapsanmaz. Mekân lisansı genellikle mekân içindeki çalmayı karşılar; internetten canlı yayın veya kayıt paylaşımı umuma iletim kapsamında ayrı bir kullanımdır. Platformun kendi lisans anlaşmaları ve içerik tanıma kuralları da ayrıca belirleyici olur. Yayın öncesinde koşulları kontrol edin.