Çalışanım İşyerinde Yaptığı Tasarımı Adına Tescil Ettirdi

Ekibinizdeki bir kişinin, işyerinde geliştirdiği tasarımı kendi adına tescil ettirdiğini öğrendiniz. Bu sayfa, iş ilişkisinde doğan hakların nasıl değerlendirildiğini, hangi kayıtların belirleyici olduğunu ve izlenebilecek yolları anlatır.

Tasarım kimin sayılır

Bir çizimin işyerinde yapılmış olması, hakkın kendiliğinden işverene ait olacağı anlamına gelmez; tersine, çalışan adına tescil edildi diye hak da ona kalmaz. Belirleyici olan, iş ilişkisinin içeriğidir. Kişi tasarım geliştirmek üzere mi işe alınmıştır, görev tanımı bunu kapsıyor mudur, çalışma işverenin verdiği araç, veri ve deneyimle mi yürütülmüştür? 6769 sayılı Kanun, çalışan buluşları ve çalışanların yaptığı tasarımlar bakımından ayrı bir düzen öngörür ve bu düzenin nasıl işleyeceği sözleşmeyle de şekillenir.

İkinci ölçüt zamanlama ve ortamdır. Tasarımın hangi tarihte ortaya çıktığı, hangi projenin parçası olduğu, işverenin numune ve kalıp giderlerini üstlenip üstlenmediği, çizimin şirket sisteminde mi yoksa kişisel cihazda mı üretildiği tabloyu değiştirir. İş ilişkisi sona erdikten sonra ortaya çıkan çalışmalar bakımından değerlendirme yine ayrıntıya bakar. Bu nedenle tek bir cümleyle sonuç bildirmek mümkün değildir; her ilişki kendi sözleşmesi ve kendi kayıtlarıyla ayrı ayrı incelenir. Buradaki genel çerçeve, o incelemenin yerine geçmez.

Sicildeki kaydı gördükten sonra

Tasarımın işletmede doğduğunu gösteren her iz değerlidir. İş sözleşmesi ve görev tanımı, ücret kayıtları, proje brifi, sezon planı, toplantı notları ve onay yazışmaları ilk sırada gelir. Çizim dosyalarının oluşturulma ve düzenlenme tarihleri, revizyon numaraları, dosyaların kurum sistemine yüklendiği kayıtlar, kalıphaneye ve numune atölyesine gönderilen teknik resimler, numunenin fotoğrafları ve bunlara ait faturalar tabloyu tamamlar. Tedarikçilerle yapılan yazışmalar da tasarımın hangi tarihte ve kimin talimatıyla üretime hazırlandığını gösterir. Bu kayıtlar dağınık kaldığı sürece hiçbirinin ağırlığı olmaz; tek klasörde tarih sırasıyla toplanmaları gerekir.

Yapılmaması gerekenler de vardır. Çalışanın kişisel cihazlarına ya da hesaplarına izinsiz erişmek, elde edilecek bilgiyi kullanılamaz kılmanın ötesinde ayrı sorumluluklar doğurur. Ekibe veya müşterilere kişiyi hedef alan duyurular göndermek haksız rekabet ve tazminat riski yaratır. Personel dosyasına ilişkin adımların iş hukuku boyutuyla birlikte değerlendirilmesi gerekir; aceleyle atılan bir adım, tasarım tartışmasını bambaşka bir alana taşır. Karşı tarafa gönderilecek ilk yazının ölçülü kalması da önemlidir, çünkü ölçüsüz bir ihtar karşı tarafa talep hakkı verebilir.

İşverenin önündeki yollar

Kayıtlar tasarımın iş ilişkisi içinde doğduğunu gösteriyorsa, tescilin işletme adına devri talep edilebilir; bu yol, tescili baştan yok saymak yerine sicildeki durumu gerçek duruma uydurur. Alternatif olarak tescilin hükümsüzlüğü ileri sürülebilir. Tasarımın üçüncü kişilere satışı ya da lisanslanması söz konusuysa kullanımın durdurulması ve doğan zararın giderilmesi de talep edilir. Tasarım ihlalinde izlenecek yol hukuk davasıdır; hapis cezası öngörülmemiştir. Bu ayrımın baştan bilinmesi, beklentinin doğru kurulmasını sağlar ve yanlış yönde masraf edilmesini önler.

Uygulamada en hızlı çözüm çoğu zaman anlaşmadır. Taraflar tescilin devri karşılığında bir bedel belirleyebilir, tasarımcının adının koleksiyonda anılmasını kararlaştırabilir ya da belirli ürün grupları için sınırlı bir kullanım düzeni kurabilir. Böyle bir metnin yazılı olması, kapsamının açıkça çizilmesi ve devrin sicile işlenmesi şarttır. Bedele ilişkin rakamlar tarafların anlaşmasına bağlıdır; resmî işlem ücretleri ise yayımlanan tarifeden teyit edilmelidir. Devir gerçekleştikten sonra tasarımın kullanım hakkı ve gelecekteki koleksiyonlar bakımından da açık bir hüküm bulunmalıdır. Hiçbir yolun sonucu peşinen bildirilemez.

Sezon ilerlerken kaybedilenler

Tasarım dosyalarında takvim üretim takvimidir. Koleksiyon hazırlanırken, katalog basılırken ve fuar standı kurulurken tescilin kimin adına olduğu belirsizse, satış görüşmeleri de bayilik anlaşmaları da askıya alınır. Karşı taraf bu arada tasarımı başka bir üreticiye lisanslayabilir ya da devredebilir; devir gerçekleştiğinde muhatap değişir ve dosya ağırlaşır. Uzun süre sessiz kalınması ise durumu benimsediğiniz yönünde bir argümana dönüşebilir. Sezon başlamadan atılan ölçülü bir adım, sezon ortasında atılacak sert bir adımdan çoğu zaman daha etkili olur.

Sürelerle ilgili genel bir rakam vermek yanıltıcıdır; ileri sürülecek talebe göre değişen süreler öğrenildiği anda gecikmeden teyit edilmelidir. Buna karşılık koruma süreleri bellidir: tescilli tasarım beşer yıllık dönemler hâlinde en çok yirmi beş yıla kadar korunur, tescilsiz tasarım koruması ise üç yıldır. Başvuru henüz yayım aşamasındaysa tasarımda yayıma itiraz için üç aylık süre işler ve bu pencerenin kaçırılmaması gerekir. Sicildeki durumun düzenli izlenmesi bu nedenle basit ama etkili bir alışkanlıktır.

Ekipteki üretimi düzene bağlamak

Bu olay genellikle işletmede yazılı bir düzenin bulunmadığını gösterir. İş sözleşmelerine, iş kapsamında ortaya çıkan tasarım ve teknik çözümlerin nasıl bildirileceğine ve hakların akıbetine ilişkin hükümler konulmalıdır. İşletme içinde basit bir tasarım kayıt defteri tutmak, her yeni çizimin tarihini, kimin yaptığını ve hangi projeye ait olduğunu göstermek sonradan çıkacak tartışmaların çoğunu baştan keser. Serbest çalışan tasarımcılarla yürütülen işlerde de aynı kayıt düzeni kurulmalı, teslim edilen dosyalar sürüm bilgisiyle birlikte arşivlenmelidir. Küçük ekiplerde bu defteri tutmak yarım saatlik bir iştir.

İkinci adım tescil disiplinidir. Piyasaya çıkacak tasarımların, tanıtımdan önce işletme adına başvuruya konu edilmesi gerekir; yenilik bakımından on iki aylık hoşgörü süresi bulunsa da bu süreye güvenmek yerine erken başvuru planlanmalıdır. Ürün ismi de kullanılacaksa marka tarafının ayrıca düşünülmesi gerekir. Ayrılan personelle yapılacak çıkış görüşmesinde, elindeki dosyaların ve devam eden projelerin teslimi yazılı olarak tutanağa bağlanmalıdır. Bültenin düzenli izlenmesi ise aynı tasarımın başka bir ad altında tescil edilmek istenmesini erken aşamada gösterir.

Sıkça Sorulan Sorular

İşyerinde yapılan her tasarım işverenin midir?

Böyle mutlak bir kural yoktur. Sonuç, iş sözleşmesine, görev tanımına ve tasarımın hangi koşullarda ortaya çıktığına göre değişir.

Tescil çalışan adına yapıldıysa geri alınabilir mi?

Kayıtlar hak sahipliğinizi destekliyorsa tescilin devri ya da hükümsüzlüğü talep edilebilir. Hangi yolun uygun olduğu belgelere göre belirlenir.

Tasarım ihlalinde hapis cezası söz konusu olur mu?

Tasarım ihlalinde ceza yaptırımı öngörülmemiştir; yol hukuk davasıdır. Cezai boyut yalnız marka tecavüzü bakımından gündeme gelir.