Kütüphane ve Arşivlerde Telif İstisnası

Kütüphane ve arşivlerde telif istisnası, koleksiyondaki eserlerin koruma, arşivleme ve yıpranmış nüshanın yenilenmesi amacıyla sınırlı biçimde çoğaltılmasına izin verir.

Kütüphane Telif İstisnası Neyi Kapsar?

Kütüphane ve arşiv istisnası, koleksiyonda bulunan eserlerin korunması, arşivlenmesi ve yıpranan nüshaların yenilenmesi amacıyla, kâr amacı güdülmeksizin sınırlı çoğaltma yapılmasına imkân tanır. 5846 sayılı FSEK kapsamında değerlendirilen bu istisna, kültürel mirasın sürekliliğini sağlamayı amaçlar. Kapsamı dar tutulmuştur; kuruma eserleri serbestçe çoğaltma veya yayma yetkisi vermez. Kurumun niteliği ve faaliyetin amacı belirleyicidir.

İstisnadan yararlanabilecek kurumlar genellikle kamuya açık kütüphaneler, arşivler, müzeler ve belgeleme merkezleridir. Belirleyici olan, kurumun kâr amacı gütmemesi ve çoğaltmanın kendi koleksiyonunu koruma amacına hizmet etmesidir. Ticari bir işletmenin bünyesindeki bilgi merkezleri bakımından değerlendirme daha sıkı yapılır; çünkü burada çoğaltmanın dolaylı biçimde ticari yarar sağlaması ihtimali gündeme gelir.

Yıpranmış ve Kayıp Nüshanın Yenilenmesi

Koleksiyondaki bir nüshanın yıpranması, zarar görmesi veya kaybolması hâlinde yeni bir nüsha oluşturulması, istisnanın en yerleşik uygulamasıdır. Burada aranan koşul, nüshanın piyasadan makul koşullarla temin edilememesidir. Eserin baskısı sürüyor ve satın alınabiliyorsa, çoğaltma yerine satın alma yoluna gidilmesi beklenir; istisna, satın alma külfetinden kaçınmanın aracı olarak kullanılamaz.

Aynı yaklaşım, artık okunamayan formatlardaki kayıtlar bakımından da geçerlidir. Eski bir ses ya da görüntü taşıyıcısındaki içeriğin, oynatıcısı bulunmadığı için erişilemez hâle gelmesi durumunda format değiştirilerek çoğaltılması koruma amacına hizmet eder. Bu tür çoğaltmalarda üretilen nüsha sayısının ihtiyaçla sınırlı tutulması ve yeni nüshanın kurum koleksiyonu dışına çıkarılmaması gerekir.

Dijitalleştirme ve Erişime Açma Sınırı

Dijitalleştirme ile erişime açma birbirinden ayrı iki işlemdir ve istisna bakımından farklı sonuç doğurur. Koruma amacıyla bir eserin dijital kopyasının oluşturulması çoğaltma niteliğindedir ve istisna kapsamında değerlendirilebilir. Buna karşılık bu dijital kopyanın internet üzerinden herkesin erişimine açılması eserin umuma iletilmesi anlamına gelir ve koruma amaçlı çoğaltma istisnasıyla açıklanamaz.

Uygulamada bu sınır çoğu kez gözden kaçar. Bir kurum, koleksiyonunu koruma gerekçesiyle taradığı eserleri aynı gerekçeyle çevrim içi yayımlayabileceğini düşünebilir. Oysa yayımlama ayrı bir mali hakkın kullanımıdır ve kural olarak hak sahibinin iznine bağlıdır. Koruma süresi sona ermiş eserler ile hak sahibinden izin alınmış eserler bu kuralın dışında kalır ve serbestçe erişime açılabilir.

Kurum İçi Kullanım ile Çevrim İçi Yayımlama Farkı

Kurum içi kullanım, dijital nüshaya yalnızca kurum binası içindeki özel terminallerden ve sınırlı sayıda kullanıcı tarafından erişilmesini ifade eder. Bu model, fiziksel nüshanın kütüphanede okunmasına yakın bir kullanım oluşturduğu için daha kolay savunulur. Erişimin eşzamanlı kullanıcı sayısıyla sınırlandırılması ve indirme ile çıktı alma imkânının kapatılması, bu dengeyi güçlendiren pratik önlemlerdir.

Çevrim içi yayımlama ise erişimi kurum dışına taşıdığı için farklı bir hukuki zemine oturur. Eserin herkesin istediği yerden ve zamanda erişebileceği hâle getirilmesi, hak sahibinin umuma iletim yetkisini doğrudan ilgilendirir. Bu nedenle dijital koleksiyon projelerinde eserler koruma durumuna göre ayrıştırılmalı, izin alınamayan eserler yalnızca kurum içi erişimle sınırlı tutulmalı ve bu sınır teknik olarak uygulanmalıdır.

Dijitalleştirme Projenizi Hak Durumuna Göre Planlayın

Kütüphane ve arşivlerde telif istisnası, koleksiyonu ayakta tutmaya yarayan dar bir araçtır; bir dijital yayın programının hukuki dayanağı değildir. Sağlıklı bir projede ilk adım, koleksiyonun hak durumuna göre ayrıştırılmasıdır. Koruma süresi sona ermiş eserler, izin alınabilen eserler ve hak sahibine ulaşılamayan eserler farklı gruplarda toplanmalı, her grup için erişim düzeyi ayrı belirlenmelidir. Bu ayrım yapılmadan başlatılan çalışmalar ilerleyen aşamada kaldırma talepleriyle karşılaşır.

Sıkça Sorulan Sorular

Kütüphaneler telifli eseri dijitalleştirebilir mi?

Koruma ve arşivleme amacıyla, kâr amacı güdülmeksizin ve sınırlı ölçüde dijital kopya oluşturulması istisna kapsamında değerlendirilebilir. Ancak dijitalleştirme ile erişime açma ayrı işlemlerdir. Oluşturulan dijital nüshanın internette herkesin erişimine sunulması umuma iletim niteliği taşır ve kural olarak hak sahibinin ayrıca izin vermesini gerektirir.

Yıpranmış kitabın kopyası çıkarılabilir mi?

Nüsha yıpranmış, zarar görmüş veya kaybolmuşsa ve piyasadan makul koşullarla temin edilemiyorsa, koleksiyonu korumak amacıyla yeni nüsha oluşturulabilir. Eserin baskısı sürüyor ve satın alınabiliyorsa çoğaltma yerine satın alma beklenir. Üretilen nüsha sayısı ihtiyaçla sınırlı tutulmalı ve nüsha kurum koleksiyonu dışına çıkarılmamalıdır.

Kütüphane dijital arşivini internette yayımlayabilir mi?

Koruma amaçlı çoğaltma istisnası, çevrim içi yayımlamayı kapsamaz. İnternette erişime açma eserin umuma iletilmesi sonucunu doğurduğu için ayrı bir mali hakkın kullanımıdır. Koruma süresi sona ermiş eserler ile hak sahibinden izin alınmış eserler serbestçe yayımlanabilir; diğerleri için erişimin kurum içiyle sınırlandırılması gerekir.