Fark, tasarım sahibinin elinde kalan yetkidedir. 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu m.75/2'ye göre inhisari olmayan lisansta lisans veren tasarımı kendisi kullanabilir ve başkalarına da lisans verebilir. İnhisari lisansta ise başkasına lisans veremez ve hakkını açıkça saklı tutmadıkça kendisi de tasarımı kullanamaz. Sözleşmede aksi kararlaştırılmamışsa lisans inhisari değildir.
- Sözleşmede açıkça yazılmamışsa lisans, kanun gereği inhisari olmayan lisans sayılır.
- İnhisari lisans veren, kendi kullanım hakkını sözleşmede açıkça saklı tutmalıdır.
- Lisans alan, aksi kararlaştırılmadıkça alt lisans veremez ve hakkını devredemez.
Sözleşmede Hiçbir Şey Yazmıyorsa Hangi Lisans Geçerli?
6769 sayılı Kanun m.75/1'e göre tasarım hakkı lisans sözleşmesine konu olabilir. Lisans, tasarım hakkının sahibinde kalarak başka birine kullanma izni verilmesidir; devirden farkı, hakkın el değiştirmemesidir. m.75/2 ise lisansın inhisari lisans veya inhisari olmayan lisans şeklinde verilebileceğini söyler.
Kanun, sözleşmenin sessiz kaldığı durum için açık bir kural koymuştur: sözleşmede aksi kararlaştırılmamışsa lisans inhisari değildir. Yani lisans alan taraf, tasarımı yalnızca kendisinin kullanacağını düşünüyorsa bunu sözleşmeye açıkça yazdırmak zorundadır. Sözleşmede "münhasır", "tek yetkili" gibi ifadeler yer almıyorsa ve sözleşmenin bütününden böyle bir sonuç çıkmıyorsa, tasarım sahibi başka firmalara da lisans verebilir.
Bu varsayım, tasarım sahibini koruyan bir tercihtir. Lisans alan için ise ilk okumada gözden kaçabilecek bir risktir. Yüksek yatırım yaparak bir tasarımı üretime alacak firma, aynı tasarımın birkaç ay sonra rakibine de lisanslanması ihtimalini sözleşme aşamasında değerlendirmelidir.
İnhisari Lisansta Tasarım Sahibi Neyi Kaybeder?
m.75/2'ye göre inhisari lisans sözleşmelerinde lisans veren başkasına lisans veremez ve hakkını açıkça saklı tutmadıkça kendisi de tasarımı kullanamaz. Bu cümlede iki ayrı sonuç vardır. Birincisi mutlaktır: inhisari lisans verildikten sonra tasarım sahibi üçüncü kişilere lisans veremez. İkincisi sözleşmeye bağlıdır: tasarım sahibinin kendi kullanımı, ancak sözleşmede açıkça saklı tutulmuşsa devam eder.
Bu nedenle kendi ürününü üreten ve aynı zamanda başka bir pazarda bir firmaya inhisari lisans vermek isteyen tasarım sahibi, sözleşmeye "lisans veren, tasarımı kendi işletmesinde kullanma hakkını saklı tutar" gibi açık bir hüküm koymalıdır. Bu hüküm yoksa, inhisari lisans verdiği andan itibaren kendi üretimini de durdurmak zorunda kalabilir.
İnhisari olmayan lisansta ise durum tersidir. m.75/2'ye göre lisans veren tasarımı kendisi kullanabileceği gibi üçüncü kişilere de başka lisanslar verebilir. Tasarım sahibi, aynı tasarımı farklı firmalara, farklı bölgelerde veya farklı ürün gruplarında aynı anda lisanslayabilir.
Lisans Alanın Elindeki Yetkiler ve Sınırlar
Lisansın türü ne olursa olsun, lisans alanın yetkileri için kanun bazı varsayılan kurallar koymuştur. m.75/3'e göre sözleşmede aksi kararlaştırılmamışsa lisans sahipleri lisanstan doğan haklarını üçüncü kişilere devredemez veya alt lisans veremez. Bir üretim firması lisans aldığı tasarımı kendi grup şirketine ya da bir fasoncuya kullandırmak istiyorsa, bunun sözleşmede öngörülmesi gerekir.
m.75/4'e göre ise sözleşmede aksi kararlaştırılmamışsa lisans hakkını alan kişi, lisans süresince tasarımın kullanılmasına ilişkin her türlü tasarrufta bulunabilir. Bu geniş bir yetkidir; ancak aynı fıkra lisans alanın lisans sözleşmesinde yer alan şartlara uymak zorunda olduğunu da belirtir. Lisans alan şartlara uymazsa tasarım sahibi, tasarımdan doğan haklarını lisans alana karşı ileri sürebilir.
Bu son kuralın pratik anlamı büyüktür. Sözleşmede yalnızca belirli bir ürün grubu, bölge veya süre için izin verilmişse ve lisans alan bu sınırların dışına çıkarsa, tasarım sahibi ona karşı yalnızca sözleşmeye aykırılık değil, tasarım hakkına dayalı talepler de ileri sürebilir. m.81/1-b de tasarım sahibi tarafından lisans yoluyla verilmiş hakları izinsiz genişletmeyi veya bu hakları üçüncü kişilere devretmeyi tasarım hakkına tecavüz sayar.
İnhisari Lisans Mı, Yoksa Devir Mi?
Bazı firmalar inhisari lisans isterken aslında tasarımın tamamen kendilerine geçmesini amaçlar. Bu iki işlem farklıdır. m.70/1'e göre tasarım hakkı devredilebilir; devirde hak sahibi değişir ve önceki sahip tasarım üzerindeki yetkilerini kaybeder. İnhisari lisansta ise tasarım hakkı lisans verende kalır; lisans alan yalnızca sözleşmede belirlenen süre ve kapsamda kullanma yetkisi elde eder. Süre bittiğinde ya da sözleşme sona erdiğinde kullanım yetkisi de sona erer.
Hangi yolun seçileceği tarafların hedefine bağlıdır. Tasarım sahibi tasarımı ileride yeniden değerlendirmek, yenileme kararını kendisi vermek ve sözleşme bittiğinde tasarıma geri dönmek istiyorsa lisans daha uygundur. Firma ise tasarım üzerinde kalıcı bir hak istiyorsa devri tercih edecektir.
Her iki işlemde de yetki konusu önemlidir. m.76/1'e göre tasarım hakkını devreden ya da lisans veren kişinin bu işlemleri yapmaya yetkili olmadığının sonradan anlaşılması hâlinde bu kişi ilgililere karşı sorumlu olur. Lisans alan firmanın, sözleşmeden önce lisans verenin sicildeki tasarım sahibi olup olmadığını kontrol etmesi bu riski azaltır.
Örnek: Tekstil Deseninde İki Ayrı Lisans Senaryosu
Denizli'de ev tekstili desenleri tasarlayan bir stüdyo, tescilli bir nevresim desenini bir üretim firmasına lisanslamak istiyor. Stüdyo, aynı deseni kendi küçük butik koleksiyonunda da kullanmaya devam etmek istiyor. Üretim firması ise yaptığı yatırım nedeniyle desenin rakiplerin eline geçmemesini talep ediyor.
İlk seçenek inhisari olmayan lisanstır. Bu durumda stüdyo hem deseni kendisi kullanabilir hem de başka firmalara lisans verebilir. Ancak üretim firması bu belirsizlik nedeniyle daha düşük bir lisans bedeli önerebilir. İkinci seçenek inhisari lisanstır. Bu durumda stüdyo başka bir firmaya lisans veremez; kendi butik koleksiyonunda kullanmaya devam edebilmesi için sözleşmeye bu hakkı açıkça saklı tuttuğunu yazması gerekir.
Taraflar ara bir çözüm de kurabilir: lisansı yalnızca belirli bir ürün grubu, örneğin nevresim takımları için inhisari, diğer ürünler için inhisari olmayan şekilde düzenlemek. Kanun lisansın kapsamını sınırlamayı yasaklamaz; m.75/4'teki "sözleşmede yer alan şartlar" ifadesi, tarafların kullanım alanını sözleşmeyle belirleyebileceğini gösterir.
Lisans Sözleşmesi İmzalamadan Önce Kontrol Listesi
Birinci adım, lisansın türünü açıkça yazmaktır: inhisari mi, inhisari olmayan mı? Kanunun varsayımına güvenmek yerine tercihi kelimeyle belirtmek tartışmayı önler. İkinci adım, inhisari lisans veriliyorsa tasarım sahibinin kendi kullanım hakkının saklı tutulup tutulmadığını netleştirmektir. Üçüncü adım, lisansın ürün grubu, bölge ve süre bakımından kapsamını tanımlamaktır.
Dördüncü adım, alt lisans ve devir konusunu düzenlemektir; sözleşme sessizse m.75/3 uyarınca lisans alan bunları yapamaz. Beşinci adım, tasarım birden çok kişiye aitse bütün hak sahiplerinin onayını almaktır; m.70/3'e göre üçüncü kişilere lisans verilmesi için hak sahiplerinin oybirliği şarttır.
Son olarak, lisans sözleşmesinin tasarım sahibinin ileride tasarımdan vazgeçmesini de etkileyebileceğini hesaba katın. m.80/4'e göre sicile kayıtlı hak ve lisans sahiplerinin izni olmadıkça tasarım sahibi bu hakkından vazgeçemez. Lisans alan açısından bu, lisansın sicile kaydedilmesinin kendi konumunu güçlendiren bir yol olduğunu gösterir.
Mevzuat Dayanağı: 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu m.75, tasarım hakkının lisansa konu olabileceğini, inhisari ve inhisari olmayan lisansın sonuçlarını, alt lisans ve devir yasağını ve lisans alanın yetkilerini düzenler. Ortak tasarımlarda lisans için oybirliği m.70/3'te, lisans haklarının izinsiz genişletilmesinin tecavüz sayılması m.81'de, lisans sahibinin vazgeçmeye etkisi m.80'de, yetkisiz lisans verenin sorumluluğu m.76'da yer alır.
6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu — mevzuat.gov.trSıkça Sorulan Sorular
Sözleşmede lisans türü yazılmamışsa ne olur?
6769 sayılı Kanun m.75/2'ye göre sözleşmede aksi kararlaştırılmamışsa lisans inhisari değildir. Bu durumda tasarım sahibi tasarımı kendisi kullanabilir ve başka kişilere de lisans verebilir. Lisans alanın tek yetkili olması isteniyorsa bu açıkça yazılmalıdır.
İnhisari lisans verdikten sonra tasarımımı kendim kullanabilir miyim?
Ancak sözleşmede bu hakkınızı açıkça saklı tuttuysanız. m.75/2'ye göre inhisari lisansta lisans veren başkasına lisans veremez ve hakkını açıkça saklı tutmadıkça kendisi de tasarımı kullanamaz.
Lisans alan firma tasarımı başka bir firmaya kullandırabilir mi?
Sözleşmede izin verilmemişse hayır. m.75/3'e göre aksi kararlaştırılmamışsa lisans sahipleri lisanstan doğan haklarını üçüncü kişilere devredemez veya alt lisans veremez. Lisans haklarını izinsiz genişletmek m.81/1-b uyarınca tecavüz sayılır.
Lisans alan sözleşme şartlarına uymazsa tasarım sahibi ne yapabilir?
m.75/4'e göre lisans alan sözleşmedeki şartlara uymak zorundadır; uymazsa tasarım sahibi tasarımdan doğan haklarını lisans alana karşı ileri sürebilir. Sözleşmeden doğan talepler de ayrıca gündeme gelebilir.