Sesli Kitapta Telif ve Seslendirme Hakları

Sesli kitap, bir yazılı eserin ses kaydı olarak çoğaltılması ve dinleyicilere iletilmesidir. Bu nedenle basılı kitap için verilmiş bir yayın izni sesli kitabı kendiliğinden kapsamayabilir; seslendiren sanatçı ve kaydı yapan yapımcı da ayrıca hak sahibi olabilir.

Basılı kitap izni sesli kitabı kapsar mı?

Bir yazarın yayınevine verdiği yayın hakkı, çoğu zaman kitabın kâğıt üzerinde basılıp dağıtılmasına yöneliktir. Sesli kitap ise eserin ses taşıyıcılarına veya dijital dosyalara kaydedilerek çoğaltılması ve internet üzerinden dinleyicilere iletilmesi anlamına gelir. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu, eser sahibinin mali haklarını çoğaltma, yayma, temsil ve umuma iletim gibi ayrı başlıklar altında düzenler ve hak devrinin kapsamının sözleşmede açıkça belirtilmesini bekler. Bu nedenle sözleşmede sesli kitap haklarından söz edilmiyorsa, yayınevinin bu hakları da elde ettiğini varsaymak güvenli değildir. 'Her türlü yayın' gibi genel ifadeler de kapsamı netleştirmek yerine çoğu zaman tartışma yaratır.

Uygulamada özellikle eski tarihli yayın sözleşmelerinde bu belirsizlik sık görülür. Sesli kitap pazarının büyümesiyle birlikte bir yayınevi, kataloğundaki kitapları sesli formatta yayımlamak istediğinde, yazarlarla yeni bir ek sözleşme yapma ihtiyacıyla karşılaşabilir. Yazarlar açısından ise sesli kitap hakkını ayrı olarak müzakere etmek, ek bir gelir kaynağı yaratabilir; kimi yazarlar bu hakkı ayrı bir yapımcıya lisanslamayı tercih eder. Hakların tek tek belirtilmesi ve devrin yazılı yapılması ilkesine uygun hazırlanmış bir sözleşme, bu soruyu baştan çözer. Yayım sözleşmesi yazımız, yazarlarla yayınevleri arasındaki bu ilişkinin genel çerçevesini ayrıntılı olarak anlatıyor.

Seslendiren sanatçının konumu

Bir sesli kitabı seslendiren sanatçı, metni yalnız okumaz; karakterlere farklı sesler verir, duygusal tonlamalar yapar, temponun ve vurguların nasıl olacağına karar verir. Bu yorum, sanatçıyı icracı sanatçı sıfatıyla bağlantılı haklara sahip kılabilir. Bağlantılı haklar, sanatçının icrasının kayda alınması, çoğaltılması ve umuma iletilmesi konusunda söz hakkı tanır. Bu nedenle sesli kitap yapımcısının, seslendirme sanatçısıyla yazılı bir sözleşme yaparak bu hakları, kullanım alanlarını ve süresini açıkça belirlemesi gerekir. Sanatçının adının sesli kitabın tanıtımında ve künyesinde nasıl yer alacağı da sözleşmede düzenlenmelidir. Tekrar kayıt gerektiren düzeltmelerin nasıl yapılacağı da unutulmamalıdır.

Sanatçı sözleşmelerinde en çok gözden kaçan konulardan biri, kaydın başka biçimlerde kullanımıdır. Sesli kitabın bölümlerinin reklamlarda, sosyal medya tanıtımlarında veya bir podcast serisinde kullanılması, sanatçının onayı gereken ek kullanımlar olabilir. Sanatçının sesinin yapay zekâ ile ses modeli oluşturmak için kullanılması ise giderek önem kazanan bir konu haline gelmiştir; bu kullanımın açıkça yasaklanması veya ayrı bir izne bağlanması, sanatçıyı korur. Yazarın kendi kitabını seslendirdiği durumlarda ise yazar hem eser sahibi hem de icracı olur; bu durumda yapımcıyla yapılacak sözleşmenin her iki sıfatı da kapsaması gerekir.

Yapımcı, platform ve dağıtım

Sesli kitabın kaydını finanse eden, stüdyo ve teknik ekibi organize eden kişi veya şirket, ses kaydının yapımcısı olarak kendi bağlantılı haklarına sahip olabilir. Bu yapımcı, yayınevi olabileceği gibi bağımsız bir sesli kitap stüdyosu veya dağıtım platformunun kendisi de olabilir. Yapımcının kim olduğu, kaydın başka platformlarda yayımlanıp yayımlanamayacağını ve gelirin nasıl paylaşılacağını belirler. Kendi kitabını bağımsız olarak yayımlayan bir yazar, sesli kitabı kendi imkânlarıyla ürettiğinde hem eser sahibi hem de yapımcı konumunda olur; bu da ona dağıtımda önemli bir esneklik sağlar.

Dağıtım platformlarıyla yapılan sözleşmeler, münhasırlık koşulları nedeniyle ayrıca dikkat gerektirir. Bazı platformlar, belirli bir süre boyunca sesli kitabın yalnız kendi hizmetlerinde sunulmasını şart koşabilir; bu koşul, yazarın veya yayınevinin başka bir platformla anlaşma yapma imkânını sınırlar. Platform koşulları, gelir paylaşım modelleri ve sözleşmenin sona erme biçimi farklılık gösterir; güncel koşullar ve oranlar ilgili platformun kendi metninden teyit edilmelidir. E-kitap ve dijital yayında telif hakları yazımız, dijital dağıtım modellerine ilişkin genel ilkeleri ele alıyor. Somut bir anlaşmada koşulların kendi bağlamında incelenmesi gerekir.

Çeviri kitaplar ve kısaltılmış sürümler

Yabancı bir kitabın Türkçe sesli kitabını hazırlamak isteyen bir yayınevi, iki ayrı hak sahibiyle karşılaşır: kitabın yazarı ve Türkçe çevirinin sahibi. Yazarın veya temsilcisinin Türkçe sesli kitap hakkını vermesi, mevcut çevirinin kullanılabileceği anlamına gelmez; çevirmenin de ayrıca izin vermesi gerekir. Özellikle basılı çeviriyi yapan çevirmenin sözleşmesi sesli kitap kullanımını kapsamıyorsa, yeni bir anlaşma yapılmalıdır. Aksi halde yayınevi, sesli kitap yayımlandıktan sonra çevirmenin itirazıyla karşılaşabilir ve emek ile maliyetle hazırlanmış bir kaydı yayından kaldırmak zorunda kalabilir. Koruma süresi dolmuş klasiklerin sesli kitaplarında ise kullanılan çevirinin koruma durumunu ayrıca kontrol etmek gerekir.

Bazı sesli kitaplar, dinleme süresini kısaltmak için metnin kısaltılmış bir sürümü üzerinden hazırlanır. Kısaltma, eserde değişiklik niteliği taşıdığından yazarın iznini gerektirir ve bu izin sesli kitap sözleşmesinde açıkça yer almalıdır. Sesli kitaba müzik veya ses efekti eklenmesi de ayrı bir hak sorunu doğurabilir; kullanılan müziklerin lisans durumu kontrol edilmelidir. Çocuk kitaplarında sık görülen dramatize edilmiş sesli kitaplar ise birden fazla seslendirme sanatçısı, müzik ve senaryolaştırma içerdiği için daha kapsamlı bir hak yönetimi gerektirir. Bu projelerde her katkının sözleşmesini ayrı ayrı düzenlemek, yayından sonra doğabilecek sorunları önler.

Kitabın sesi de bir hak konusudur

Sesli kitap, yazılı eserin yeni bir yaşam alanıdır; ancak bu alana geçiş, basılı yayın için verilmiş izinlerle kendiliğinden gerçekleşmez. Yazarlar ve yayınevleri sesli kitap hakkını sözleşmede ayrı olarak düzenlemeli, yapımcılar seslendirme sanatçılarıyla kaydın tüm kullanım alanlarını kapsayan yazılı anlaşmalar yapmalı, çeviri kitaplarda çevirmenin iznini unutmamalıdır. Bu adımlar, sesli kitabın farklı platformlarda uzun süre sorunsuz biçimde dinleyiciye ulaşmasını sağlar. Hakları baştan netleştirmek, yeni bir platform fırsatı çıktığında hızlı karar vermenizi de kolaylaştırır.

Sıkça Sorulan Sorular

Yayınevim basılı kitabımın sesli kitabını benden izin almadan yapabilir mi?

Bu, yayın sözleşmenizin kapsamına bağlıdır. Sözleşmede sesli kitap veya ses kaydı yoluyla çoğaltma ve umuma iletim hakları açıkça devredilmemişse, yayınevinin bu hakları elde ettiğini varsaymak güvenli değildir. Sözleşmenizi incelemeniz ve gerekirse ek bir sözleşme talep etmeniz önerilir.

Sesli kitabı seslendiren sanatçının hakları nelerdir?

Seslendiren sanatçı, yorumuyla icracı sanatçı sıfatı kazanabilir ve icrasının kaydı, çoğaltılması ve iletilmesi konusunda bağlantılı haklara sahip olabilir. Yapımcıyla yapılan yazılı sözleşmede bu hakların kapsamı, ek kullanımlar ve sanatçının adının nasıl belirtileceği düzenlenmelidir. Sözleşme yazılı olmalıdır.

Kendi kitabımı kendim seslendirip yayımlayabilir miyim?

Kitabın mali hakları sizde ise, sesli kitabı kendiniz seslendirip yayımlayabilirsiniz. Ancak daha önce bir yayınevine sesli kitap hakkını devrettiyseniz veya münhasır bir sözleşme imzaladıysanız, bu sözleşmenin koşullarını kontrol etmeniz gerekir. Kayda müzik ekleyecekseniz lisans durumunu da incelemelisiniz.