Ayakkabı Tasarımı Nasıl Tescil Edilir?

Ayakkabıda korunabilecek olan yalnızca modelin bütünü değildir; taban deseni, saya kesimi veya kendine özgü bir toka ayrı ayrı tasarım konusu olabilir. Asıl zorluk, sezonluk koleksiyon hızında hangi parçayı, ne zaman ve nasıl tescil ettireceğinize karar vermektir.

Taban, saya ve detay: ayakkabıyı parçalarına ayırarak düşünün

Bir ayakkabı atölyesinin yeni sezon için hazırladığı spor ayakkabıyı düşünün. Tabanda dalga biçiminde tırtıklar, sayada yandan bakıldığında harf gibi okunan bir kesim, bağcık deliklerinde de kendine özgü metal halkalar var. Taklitçi çoğu zaman modeli bütünüyle kopyalamaz; en dikkat çekici unsuru, örneğin tabanı alır ve başka bir sayayla birleştirir. Yalnızca ayakkabının bütününü tescil ettirmişseniz, bu tür bir kısmi taklide karşı koruma talebiniz zayıflayabilir. Bu nedenle ayakkabının ürün kimliğini taşıyan unsurlarını ayrı ayrı belirlemek ve gerekiyorsa taban ile detayları da bağımsız tasarımlar olarak başvuruya konu etmek önemlidir.

Bu ayrıştırma yapılırken her parçanın kendi başına yenilik ve ayırt edicilik taşıyıp taşımadığı sorulmalıdır. Piyasada yaygın olan düz bir kauçuk taban veya klasik bir oxford burnu, tek başına koruma için yeterli olmayabilir. Buna karşılık yan profilde tanınan bir taban kalıbı ya da sayada tekrar eden bir perforasyon düzeni, bilgilenmiş kullanıcıda ayrı bir izlenim bırakabilir. Hangi parçanın ayrıca korunmaya değer olduğu, markanızın tanındığı imza unsurlarıyla doğrudan ilişkilidir. Bu değerlendirme her koleksiyonda yeniden yapılmalı; bir sezon için doğru olan tercih, sonraki sezon için aynı kalmayabilir.

Koleksiyon hızında koruma: çoklu başvuru ve takvim

Ayakkabı sektöründe bir koleksiyon onlarca model içerir ve her birinin ticari ömrü sınırlı olabilir. Her modeli ayrı ayrı başvuruya konu etmek hem zaman hem bütçe açısından zorlayıcıdır. Aynı sınıfa giren ürünleri tek bir başvuruda toplayan çoklu tasarım başvurusu, bu noktada pratik bir araçtır. Koleksiyonun tamamını değil, satış ve taklit riski en yüksek görünen modelleri bu başvuruya almak, bütçeyi doğru yere yönlendirir. Hangi modellerin seçileceğine karar verirken geçmiş sezonlarda en çok kopyalanan unsurlara bakmak iyi bir başlangıç noktasıdır; ücret ve adet koşulları ise resmî tariften teyit edilmelidir.

Kısa ömürlü modeller için tescilsiz tasarım koruması da akılda tutulmalıdır. Türkiye'de ilk kez kamuya sunulan bir tasarım, tescil ettirilmemiş olsa bile 3 yıl süreyle kopyalamaya karşı korunabilir. Ancak bu koruma yalnızca doğrudan kopyalamaya karşıdır ve tasarımın ilk kez ne zaman, nerede sunulduğunun ispatı size düşer. Bu yüzden tescilsiz korumaya güvenen bir marka, katalog tarihlerini, lansman paylaşımlarını ve satış kayıtlarını düzenli saklamalıdır. Tescilli tasarımın koruması ise 5'er yıllık dönemlerle yenilenerek en çok 25 yıla kadar uzatılabilir; klasikleşen modeller için bu seçenek daha güçlüdür.

Başvuru görselleri: ayakkabı hangi açılardan gösterilmeli?

Tasarım tescilinde koruma, başvuruda sunulan görseller üzerinden belirlenir. Ayakkabı gibi üç boyutlu ve farklı açılardan farklı görünen bir üründe, önden, arkadan, iki yandan, üstten ve alttan görünümler çoğunlukla gereklidir. Taban deseni korunmak isteniyorsa alt görünüm mutlaka net olmalı; saya kesimi öne çıkıyorsa yan görünümler ışık yansıması olmadan, sade bir arka planla hazırlanmalıdır. Bağcık, etiket veya kutu gibi korunması istenmeyen unsurların görsellerde yer alması, koruma kapsamını gereksiz yere daraltabilir ya da belirsizleştirebilir. Topuk yüksekliği veya burun formu gibi ayırt edici oranlar da görsellerde bozulmadan yansıtılmalıdır.

Sık yapılan bir hata, tanıtım amaçlı çekilmiş, model üzerinde veya kombin içinde gösterilen fotoğrafları başvuruda kullanmaktır. Bu görsellerde ayakkabının bir kısmı pantolon paçası altında kalabilir, gölgeler detayları yutabilir. Korunmak istenmeyen kısımları kesik çizgiyle göstermek veya renk tonlarıyla ayırt etmek gibi teknikler, sadece bir parçanın korunmasını istediğiniz durumlarda işe yarar. Görsellerin hazırlanmasını üretimdeki teknik çizimlerden ayırarak ele almak ve başvurudan önce bir kez de hukuki gözle incelemek, sonradan düzeltilmesi zor eksiklikleri önler. Özellikle taban ile saya birleşim çizgisinin net görünmesi, ileride karşılaştırma yapılırken işinizi kolaylaştırır.

Numune, fuar ve fason üretim aşamasında dikkat

Bir tasarımın yeni sayılabilmesi için başvuru tarihinden önce kamuya sunulmamış olması gerekir. Ayakkabı sektöründe tasarımlar çoğu zaman başvurudan önce toptancılara numune olarak gönderilir, sezon fuarlarında standa konur veya sosyal medyada ön gösterimle paylaşılır. Kanun, tasarımcının kendi açıklamasından sonra belirli bir süre içinde başvuruya imkân tanıyan bir istisna öngörür; ancak bu süre kısa ve hak düşürücü olabilir, gecikmeden teyit edilmelidir. En sağlıklı yol, fuar kataloğu basılmadan önce başvuruyu yapmak ya da en azından tarihini planlamaktır. Yurt dışı pazarlar içinse 6 aylık rüçhan hakkı ayrıca değerlendirilmelidir.

Ayakkabıların bir kısmını fason atölyelere ürettiren markalar için bir başka risk, kalıp ve modelin üretici tarafından başka alıcılara da satılmasıdır. Fason sözleşmesinde tasarımın size ait olduğunun, kalıpların kime ait olduğunun ve üreticinin aynı modeli başkası için üretemeyeceğinin açıkça yazılması gerekir. Tasarımı dışarıdaki bir serbest tasarımcıya çizdirdiyseniz, tasarım üzerindeki hakların size devrini de yazılı hale getirin. Her markanın üretim ağı farklı olduğundan, sözleşme hükümleri çalışma modelinize göre ayrıca kurgulanmalıdır. Bu konu fason üretimde marka ve tasarım başlığında ayrıntılı ele alınır. Her fason ilişkisi farklıdır.

Her sezon için küçük bir tasarım koruma planı

Ayakkabı tasarımında koruma, koleksiyon takviminin bir parçası olarak düşünülmelidir. Sezon başında imza unsurlarınızı belirleyin, taklit riski yüksek modelleri çoklu başvuruya alın, fuar ve numune gönderimlerini başvuru tarihine göre planlayın ve fason üreticilerle sözleşmelerinizi güncel tutun. Böylece taklit ürün rafa çıktığında elinizde hem tescil belgesi hem de tarihli kayıtlar bulunur ve harekete geçmek çok daha kolaylaşır. Sezon kapanışında hangi modellerin taklit edildiğini not etmek, bir sonraki planı daha isabetli kılar.

Sıkça Sorulan Sorular

Sadece ayakkabı tabanını tasarım olarak tescil ettirebilir miyim?

Evet, taban yeni ve ayırt edici bir görünüme sahipse tek başına tasarım olarak korunabilir. Başvuruda tabanın özellikle alt ve yan görünümlerinin net gösterilmesi gerekir. Piyasada yaygın taban kalıpları ise tek başına koruma için yeterli olmayabilir. Ne ölçüde korunacağı somut görünüme göre belirlenir.

Fuarda sergilediğim ayakkabıyı sonradan tescil ettirebilir miyim?

Kanun, tasarımcının kendi açıklamasından sonra sınırlı bir süre içinde başvuruya imkân tanır. Ancak bu süre kısa ve hak düşürücü olabilir, bu yüzden gecikmeden teyit edilmelidir. En güvenli yol, fuardan önce başvuru yapmaktır. Yurt dışı fuarlarda da aynı dikkat gösterilmelidir.

Koleksiyondaki tüm modelleri tescil ettirmem gerekir mi?

Zorunlu değildir. Taklit riski en yüksek, satışı en güçlü modelleri çoklu başvuruyla korumak ve diğerleri için tescilsiz tasarım korumasının tarihli kayıtlarını saklamak dengeli bir yoldur. Hangi modellerin seçileceği markanızın satış verilerine göre belirlenmelidir. Liste her sezon güncellenmelidir.